Trả lời nhanh
“Hoàng Lê nhất thống chí” là tiểu thuyết lịch sử chương hồi viết bằng chữ Hán của nhóm tác giả Ngô gia văn phái (dòng họ Ngô Thì, làng Tả Thanh Oai), gồm 17 hồi. Đoạn trích trong chương trình Ngữ văn 9 là hồi thứ mười bốn, tái hiện hình tượng người anh hùng Nguyễn Huệ – Quang Trung đại phá quân Thanh, sự thảm bại của Tôn Sĩ Nghị và số phận nhục nhã của vua tôi Lê Chiêu Thống.
Thông tin cần nhớ nhanh
| Mục | Nội dung |
|---|---|
| Tác giả | Ngô gia văn phái – nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì, làng Tả Thanh Oai (nay thuộc Hà Nội); tiêu biểu là Ngô Thì Chí và Ngô Thì Du |
| Thể loại | Tiểu thuyết lịch sử chương hồi, viết bằng chữ Hán |
| Quy mô | 17 hồi, ghi chép lịch sử khoảng ba mươi năm cuối thế kỉ XVIII và vài năm đầu thế kỉ XIX |
| Đoạn trích | Hồi thứ mười bốn: Quang Trung lên ngôi, hành quân ra Bắc, đại phá quân Thanh (đầu năm Kỉ Dậu 1789) |
| Nhân vật chính | Nguyễn Huệ – Quang Trung; đối lập là Tôn Sĩ Nghị và Lê Chiêu Thống |
Tác giả: Ngô gia văn phái
“Ngô gia văn phái” nghĩa là “nhóm viết văn của họ Ngô”. Đây không phải một người mà là nhiều tác giả cùng dòng họ Ngô Thì, quê ở làng Tả Thanh Oai. Dòng họ này nổi tiếng nhiều đời có người đỗ đạt, làm quan và viết sách.
- Ngô Thì Chí (1753 – 1788): làm quan dưới triều Lê, một lòng trung thành với nhà Lê. Ông thường được nhắc đến là người viết bảy hồi đầu.
- Ngô Thì Du (1772 – 1840): làm quan dưới triều Nguyễn, thường được cho là người viết tiếp bảy hồi sau, trong đó có hồi thứ mười bốn mà các em học.
- Các hồi cuối do người khác viết thêm nên toàn bộ tác phẩm là công trình của nhiều người, nhiều thời điểm.
Lưu ý quan trọng: Ngô Thì Nhậm – nhân vật được Quang Trung giao việc ngoại giao trong truyện – là một nhân vật lịch sử cùng dòng họ, không phải tác giả của tác phẩm. Rất nhiều bạn nhầm chỗ này khi làm trắc nghiệm.
Điều đáng chú ý: các tác giả vốn là bề tôi nhà Lê, tình cảm nghiêng về triều đại cũ, vậy mà khi viết về chiến thắng của Tây Sơn lại rất trân trọng sự thật. Chính tôn trọng sự thật lịch sử và lòng tự hào dân tộc đã làm nên sức nặng của đoạn trích.
Tác phẩm: hoàn cảnh sáng tác và nhan đề
Hoàn cảnh
Ban đầu, tác phẩm ghi chép việc họ Trịnh bị diệt, quyền hành trở về tay vua Lê – tức sự “nhất thống” của nhà Lê. Về sau, các tác giả viết tiếp nên truyện mở rộng thành bức tranh xã hội phong kiến Việt Nam đầy biến động: chúa Trịnh suy tàn, vua Lê bất lực, phong trào Tây Sơn nổi lên, rồi cuộc đại phá quân Thanh.
Ý nghĩa nhan đề
- Hoàng Lê: chỉ vương triều nhà Lê.
- Nhất thống: thống nhất làm một.
- Chí: thể loại vừa ghi chép sự thật lịch sử, vừa có tính văn chương.
Mẹo nhớ: “Chí” = ghi chép, giống “địa chí” (ghi chép về một vùng đất). Nhan đề hiểu là “ghi chép về việc nhà Lê thống nhất”, nhưng nội dung thực tế rộng hơn nhan đề rất nhiều.
Vị trí đoạn trích và tóm tắt hồi thứ mười bốn
Hồi thứ mười bốn kể về chiến dịch đại phá quân Thanh. Các em có thể tóm tắt theo bốn ý sau (đây là bản tóm tắt tự rút gọn để dễ nhớ):
- Nghe tin quân Thanh chiếm Thăng Long, Nguyễn Huệ giận dữ, định cầm quân đi ngay. Sau đó ông lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung (ngày 25 tháng Chạp) để chính danh và quy tụ lòng người.
- Ông đem quân ra Bắc. Đến Nghệ An, ông tuyển thêm binh lính, duyệt binh và nói chuyện với tướng sĩ; đến Tam Điệp, ông bàn việc với các tướng, tiếc nuối vì những người đã lui quân giữ sức, đồng thời tính trước cả việc sau chiến thắng.
- Rạng sáng mùng 5 Tết, quân Tây Sơn đánh vào đồn Ngọc Hồi bằng chiến thuật khéo léo, quân Thanh tan vỡ; Quang Trung tiến vào Thăng Long khi áo ông còn đen khói súng.
- Tôn Sĩ Nghị đang yên tâm ăn Tết, hoảng hốt bỏ chạy; cầu phao đứt, quân Thanh chết rất nhiều. Vua Lê Chiêu Thống cùng bề tôi cũng chạy theo, cuối cùng nhìn nhau thảm hại nơi đất khách.
Muốn có nhiều mẫu tóm tắt để so sánh, các em xem thêm tại các mẫu tóm tắt — hoặc mở nhanh tập mẫu tóm tắt Hoàng Lê nhất thống chí.
Bố cục: 3 phần
| Phần | Giới hạn | Nội dung |
|---|---|---|
| 1 | Từ đầu đến “hôm ấy nhằm vào ngày 25 tháng Chạp” | Được tin báo, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế và thân chinh cầm quân dẹp giặc |
| 2 | Từ “Vua Quang Trung tự mình dốc suất đại binh…” đến lúc “kéo vào thành” | Cuộc hành quân thần tốc và chiến thắng lẫy lừng của vua Quang Trung |
| 3 | Phần còn lại, từ “Lại nói Tôn Sĩ Nghị và vua Lê…” | Sự đại bại của tướng nhà Thanh và tình cảnh thảm hại của vua tôi Lê Chiêu Thống |
Để hình dung nhịp “thần tốc”, các em nhìn trục thời gian dưới đây rồi đối chiếu với văn bản.
Phân tích nội dung
1. Hình tượng người anh hùng áo vải Quang Trung
a) Con người hành động mạnh mẽ, quyết đoán. Vừa nghe tin giặc chiếm Thăng Long, Nguyễn Huệ lập tức định thân chinh cầm quân. Chỉ trong hơn mười ngày kể từ lúc lên ngôi đến khi vào Thăng Long, ông làm xong hàng loạt việc lớn: tế cáo trời đất, lên ngôi, duyệt binh, tuyển quân, hành quân hàng trăm dặm. Nhịp văn gấp gáp, các động từ liên tiếp cho thấy sự khẩn trương.
b) Trí tuệ sáng suốt, nhạy bén.
- Việc lên ngôi: thế giặc mạnh, vận nước như “ngàn cân treo sợi tóc”. Lên ngôi hoàng đế vừa thống nhất nội bộ, vừa tạo danh nghĩa chính thống để thu phục lòng người trước kẻ thù.
- Nhận định địch – ta: trong lời dụ tướng sĩ, ông khẳng định nước Nam – nước Bắc có ranh giới riêng, nêu rõ tội ác xâm lược của phong kiến phương Bắc qua nhiều đời, nhắc lại truyền thống đánh giặc của cha ông. Lời lẽ vừa khích lệ lòng yêu nước, vừa nghiêm khắc về kỉ luật quân đội.
- Dự đoán tương lai: ở Tam Điệp, ông tin chắc mười ngày nữa sẽ dẹp xong giặc, đồng thời tính cả chuyện sau chiến thắng là dùng ngoại giao để chấm dứt chiến tranh, giao việc đó cho Ngô Thì Nhậm. Tầm nhìn này rất xa so với một người đang đứng giữa cơn nguy cấp.
- Dùng người: ông hiểu tướng sĩ, biết ai làm được việc gì, biết khen chê đúng chỗ.
c) Tài dụng binh như thần. Cuộc hành quân từ Phú Xuân ra Thăng Long, quân đi bộ mà vẫn nhanh; ông còn tính cả việc chia quân thành các đạo, đánh bất ngờ vào dịp giặc lơ là ngày Tết. Ở trận Ngọc Hồi, nghĩa quân dùng ván ghép phủ rơm ướt để chống súng đạn, voi trận xung phong, quân tinh nhuệ đột kích.
d) Hình ảnh lẫm liệt. Khi vào Thăng Long, “khói bay mù mịt, cách gần không nhìn thấy mặt người”, áo ngự bào ông “sạm đen khói súng”. Nhà văn không tô vẽ cảnh sang trọng mà chọn chi tiết chân thực của người cầm quân trận mạc.
2. Sự thảm bại của quân tướng nhà Thanh
- Tôn Sĩ Nghị kiêu căng, chủ quan vì chiếm Thăng Long dễ dàng, chỉ lo yến tiệc, không phòng bị.
- Khi quân Tây Sơn ập đến, tướng không kịp đóng yên ngựa, quân không kịp mặc áo giáp, chen nhau bỏ chạy.
- Cầu phao sông Nhị Hà đứt, xác người chết chặn dòng. Một đạo quân hùng hổ thành đám tàn quân.
Cách viết thể hiện thái độ vừa khách quan vừa hả hê: càng kiêu bao nhiêu, thất bại càng nhục bấy nhiêu.
3. Số phận bi đát của vua tôi Lê Chiêu Thống
Lê Chiêu Thống vì quyền lợi riêng mà rước quân xâm lược vào giày xéo đất nước (“cõng rắn cắn gà nhà”). Khi Tôn Sĩ Nghị thua, vua tôi hoảng hốt chạy theo quân Thanh, bỏ cả ngai vàng, cuối cùng nhìn nhau thảm hại nơi đất khách. Các tác giả vốn thương vua cũ nhưng vẫn viết với giọng ngậm ngùi mà không bênh vực, cho thấy lập trường lịch sử khách quan.
Nghệ thuật đặc sắc
- Thể loại: tiểu thuyết chương hồi, kể chuyện theo trình tự thời gian, ngôi kể thứ ba, có tính biên niên.
- Kể chuyện: nhanh gọn, chọn lọc sự kiện tiêu biểu, ghi rõ thời điểm (25 tháng Chạp, 30 Tết, mùng 3, mùng 5…) khiến văn bản như trang sử.
- Khắc họa nhân vật: chủ yếu qua hành động, lời nói; xen miêu tả cụ thể, sinh động.
- Giọng điệu thay đổi: hào hùng, tự hào khi viết về Tây Sơn; châm biếm, hả hê khi viết về quân Thanh; chua xót, ngậm ngùi khi viết về vua Lê.
Ý nghĩa văn bản
Đoạn trích ghi lại sự kiện lịch sử hào hùng – chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa, khẳng định tài năng, ý chí của người anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ, đồng thời lên án sự bạc nhược của vua quan phản dân hại nước. Qua đó, tác phẩm thể hiện tinh thần tự hào dân tộc và quan điểm lịch sử đúng đắn.
Lỗi sai thường gặp và mẹo nhớ
- Nhầm “tác giả là Ngô Thì Nhậm” – sai, Nhậm là nhân vật.
- Nhầm thể loại thành truyện thơ hay truyện ngắn – đúng là tiểu thuyết chương hồi.
- Nhầm đoạn trích thuộc hồi nào – là hồi thứ 14, tác phẩm có 17 hồi.
- Nhầm “Hoàng Lê” là tên người – đó là chỉ nhà Lê.
- Mẹo nhớ ba nhân vật: Quang Trung – thần tốc, Tôn Sĩ Nghị – kiêu, Lê Chiêu Thống – nhục.
Bài luyện tập có đáp án gợi ý
- Vì sao Nguyễn Huệ chọn lên ngôi hoàng đế trước khi xuất quân?
Gợi ý: để có danh nghĩa chính thống, thống nhất nội bộ, củng cố niềm tin của quân sĩ và nhân dân, đối lập với vua Lê “bán nước”; đồng thời thể hiện quyết tâm đánh giặc. - Chi tiết nào cho thấy sự chủ quan của Tôn Sĩ Nghị?
Gợi ý: chiếm Thăng Long dễ dàng nên chỉ lo yến tiệc ăn Tết, không đề phòng; khi bị tấn công thì tướng không kịp đóng yên ngựa, quân không kịp mặc giáp. - Viết đoạn văn 5–7 câu nêu cảm nhận về nhịp văn khi tả cuộc hành quân.
Gợi ý: nêu nhận xét chung (nhịp gấp gáp, thần tốc), dẫn chứng mốc thời gian liên tiếp và động từ mạnh, rồi kết luận về vẻ đẹp của người anh hùng và niềm tự hào của tác giả.
Học tiếp để làm bài tốt hơn
Nếu cần soạn bài ngắn gọn, em xem soạn bài Hoàng Lê nhất thống chí ngắn nhất. Để luyện viết, hãy đọc các bài phân tích và các bài cảm nhận. Muốn kiểm tra nhanh kiến thức, làm 25 câu trắc nghiệm có đáp án; muốn ghi nhớ bằng hình ảnh, xem sơ đồ tư duy bài này. Phần dàn ý và bố cục chi tiết có thêm ở bài tổng hợp nội dung, dàn ý.
Câu hỏi thường gặp
Hoàng Lê nhất thống chí của ai, thuộc thể loại gì?
Tác phẩm của nhóm tác giả Ngô gia văn phái (dòng họ Ngô Thì, làng Tả Thanh Oai), tiêu biểu là Ngô Thì Chí và Ngô Thì Du. Đây là tiểu thuyết lịch sử chương hồi viết bằng chữ Hán.
Đoạn trích trong Ngữ văn 9 là hồi thứ mấy?
Là hồi thứ mười bốn trong tổng số 17 hồi, kể về việc Quang Trung lên ngôi, hành quân thần tốc và đại phá quân Thanh.
Nhan đề Hoàng Lê nhất thống chí có ý nghĩa gì?
Hoàng Lê chỉ nhà Lê, nhất thống là thống nhất, chí là thể loại ghi chép vừa có tính lịch sử vừa có tính văn chương. Nhan đề ban đầu nói về sự thống nhất của vương triều Lê.
Giá trị nội dung chính của đoạn trích là gì?
Tái hiện chân thực hình ảnh người anh hùng Nguyễn Huệ qua chiến công thần tốc đại phá quân Thanh, sự thảm bại của quân tướng nhà Thanh và số phận bi đát của vua tôi Lê Chiêu Thống, thể hiện lòng tự hào dân tộc.