Chuyên đề Địa lí 10 Cánh diều Chuyên đề 2: Đô thị hóa – Giải chi tiết

Mục lục giải Chuyên đề 2: Đô thị hóa

Bấm vào từng câu để xem lời giải chi tiết. Các câu được xếp theo đúng trình tự bài học trong chuyên đề.

I. Khái niệm đô thị hóa và ý nghĩa của tỉ lệ dân thành thị

• Mở đầu trang 19: Đô thị hoá được hiểu như thế nào? Tỉ lệ dân thành thị có ý nghĩa gì?
• Câu hỏi trang 20: Khái niệm đô thị hoá nghĩa hẹp và nghĩa rộng (bảng 2.1)
• Câu hỏi trang 22: Ý nghĩa của tỉ lệ dân thành thị (hình 2.1, bảng 2.2 – 2.4)

II. Đô thị hóa ở các nước phát triển

• Câu hỏi trang 24: Đặc điểm đô thị hoá ở các nước phát triển (bảng 2.5, 2.6, hình 2.2)
• Câu hỏi trang 26: Xu hướng đô thị hoá ở các nước phát triển (hình 2.3, bảng 2.7)

III. Đô thị hóa ở các nước đang phát triển

• Câu hỏi trang 28: Đặc điểm đô thị hoá ở các nước đang phát triển (hình 2.4, bảng 2.8, 2.9)
• Câu hỏi trang 30: Xu hướng đô thị hoá các nước đang phát triển (hình 2.5, bảng 2.10)
• Câu hỏi trang 31: Tác động tích cực và tiêu cực của đô thị hoá (bảng 2.11)

IV. Đô thị hóa ở Việt Nam

• Câu hỏi trang 31: Tác động của đô thị hoá ở Việt Nam (hình 2.6)

Luyện tập và vận dụng (trang 32)

• Câu 1: So sánh đặc điểm đô thị hoá giữa hai nhóm nước
• Câu 2: Xác định một số siêu đô thị trên thế giới (hình 2.1)
• Câu 3: Vẽ biểu đồ miền cơ cấu dân số thành thị – nông thôn thế giới giai đoạn 1970 – 2020
• Câu 4: Tìm hiểu tỉ lệ dân thành thị ở địa phương em

Tóm tắt kiến thức trọng tâm

1. Đô thị hóa là gì?

• Nghĩa hẹp: quá trình phát triển đô thị, thể hiện rõ nhất ở việc dân số và diện tích đô thị tăng lên.
• Nghĩa rộng: ngoài hai dấu hiệu trên còn kéo theo thay đổi về phân bố dân cư, cơ cấu dân số, cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động, lối sống và tổ chức không gian sống.

Mẹo nhớ: nghĩa hẹp chỉ “to ra” (đông hơn, rộng hơn); nghĩa rộng vừa “to ra” vừa “đổi khác” (cách làm việc, cách sống).

2. Tỉ lệ dân thành thị dùng để làm gì?

Tỉ lệ dân thành thị (%) = số dân thành thị ÷ tổng số dân × 100. Chỉ tiêu này cho phép so sánh mức độ đô thị hóa giữa các quốc gia, châu lục và các nhóm nước. Nó cũng gắn với trình độ phát triển kinh tế – xã hội: thường các nước có thu nhập bình quân đầu người cao, tuổi thọ trung bình cao, số năm đi học nhiều thì tỉ lệ dân thành thị cũng cao.

Lưu ý: đây là mối quan hệ “thường thấy”, không phải quy luật tuyệt đối. Khi nhận xét bảng số liệu, em nên nêu thêm ngoại lệ nếu có.

3. So sánh hai nhóm nước

Tiêu chí	Nước phát triển	Nước đang phát triển
Thời điểm bắt đầu	Rất sớm, gắn với công nghiệp hóa	Muộn hơn, gắn với bùng nổ dân số
Số dân thành thị	Vẫn tăng nhưng tốc độ giảm dần	Tăng nhanh, tốc độ cao
Tỉ lệ dân thành thị	Cao, có khác biệt giữa các nước	Chênh lệch lớn giữa các châu lục, khu vực
Quy mô đô thị	Có nhiều đô thị cực lớn, tầm ảnh hưởng rộng	Số lượng và quy mô đô thị tăng nhanh
Xu hướng	Phát triển đô thị vệ tinh, đa dạng chức năng đô thị	Phát triển đô thị vừa và nhỏ; cải tạo, nâng cấp, xây dựng đô thị sinh thái

4. Tác động của đô thị hóa

• Tích cực: thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và lao động, tạo thêm việc làm, mở rộng lối sống văn minh, cải thiện tiếp cận y tế – giáo dục.
• Tiêu cực: sức ép lên nhà ở, giao thông, hạ tầng; ô nhiễm môi trường; thất nghiệp và thiếu việc làm ổn định; các vấn đề xã hội nếu đô thị hóa tự phát, quá nhanh so với phát triển kinh tế.

Khi trả lời về Việt Nam, hãy bám vào ví dụ thực tế (một thành phố lớn, một khu đô thị mới) thay vì chỉ liệt kê chung chung.

Hướng dẫn làm các dạng bài trong chuyên đề

Dạng nhận xét bảng số liệu, biểu đồ

1. Nêu xu hướng chung (tăng, giảm, biến động) kèm số liệu đầu – cuối kì.
2. So sánh giữa các đối tượng (nhóm nước, châu lục) bằng số liệu cụ thể.
3. Giải thích ngắn gọn bằng nguyên nhân kinh tế – xã hội.

Ví dụ với toàn thế giới: tỉ lệ dân thành thị tăng từ khoảng 36–37% (năm 1970) lên hơn 56% (năm 2020), nghĩa là đô thị hóa lan rộng rất rõ trong 50 năm.

Dạng vẽ biểu đồ miền (Câu 3)

Biểu đồ miền phù hợp khi cần thể hiện cơ cấu (tổng 100%) và sự chuyển dịch qua nhiều mốc thời gian. Các bước làm:

1. Tính tỉ lệ dân nông thôn = 100% − tỉ lệ dân thành thị (nếu đề chỉ cho một trong hai).
2. Kẻ khung vuông, trục tung 0–100%, trục hoành là các năm đúng khoảng cách tương ứng.
3. Vẽ ranh giới giữa hai miền theo từng năm rồi nối lại; tô màu khác nhau và ghi chú.
4. Ghi tên biểu đồ, chú giải, số liệu đầu – cuối.

Dạng xác định siêu đô thị (Câu 2)

Siêu đô thị là đô thị có quy mô dân số rất lớn (thường từ 10 triệu người trở lên). Em đối chiếu hình 2.1 để chọn tên, sau đó xếp theo châu lục (nhiều siêu đô thị tập trung ở châu Á) để bài trình bày mạch lạc hơn.

Lỗi sai thường gặp

• Nhầm “số dân thành thị” với “tỉ lệ dân thành thị”: một nước có thể đông dân thành thị nhưng tỉ lệ vẫn thấp vì tổng dân số rất lớn.
• Cho rằng nước phát triển có đô thị hóa nhanh hơn. Thực tế, nước phát triển có tỉ lệ cao nhưng tốc độ tăng đã chậm; nước đang phát triển mới là nhóm tăng nhanh.
• Vẽ biểu đồ miền nhưng chia khoảng cách năm không đều, hoặc quên chú giải.
• Chỉ nêu tác động tích cực hoặc tiêu cực mà thiếu mặt còn lại.

Bài luyện tập có đáp án

Bài 1. Một huyện được nâng lên thị xã: dân số đô thị tăng, xây thêm khu công nghiệp, lao động chuyển từ trồng trọt sang làm dịch vụ, người dân dùng nhiều tiện ích đô thị hơn. Đây là đô thị hóa theo nghĩa nào?

Đáp án: Nghĩa rộng, vì ngoài tăng dân số, diện tích đô thị còn có thay đổi cơ cấu lao động, kinh tế và lối sống.

Bài 2 (số liệu tự đặt). Nước X năm đầu có 80 triệu dân, trong đó 28 triệu dân thành thị. Sau 10 năm, dân số 90 triệu, trong đó 40,5 triệu dân thành thị. Tính tỉ lệ dân thành thị mỗi năm và nhận xét.

Đáp án: Năm đầu: 28 ÷ 80 × 100 = 35%. Sau 10 năm: 40,5 ÷ 90 × 100 = 45%. Tỉ lệ tăng 10 điểm phần trăm, số dân thành thị tăng khoảng 44,6% (từ 28 lên 40,5 triệu) trong khi tổng dân chỉ tăng 12,5%. Điều này cho thấy đô thị hóa diễn ra nhanh, đặc trưng của nhóm nước đang phát triển.

Bài 3. Với số liệu thế giới khoảng 36,6% (1970) và 56,2% (2020) dân thành thị, tính tỉ lệ dân nông thôn hai năm này.

Đáp án: Năm 1970: 100 − 36,6 = 63,4%. Năm 2020: 100 − 56,2 = 43,8%. Tỉ lệ dân nông thôn giảm, dân thành thị tăng.

Tài liệu Địa lí 10 Cánh diều liên quan

• Giải Chuyên đề Địa lí 10 – Cánh diều (toàn bộ chuyên đề)
• Giải SGK Địa lí 10 – Cánh diều
• Giải SBT Địa lí 10 – Cánh diều
• Lý thuyết Địa lí 10 – Cánh diều
• Trắc nghiệm Địa lí 10 Cánh diều có đáp án
• Đề thi Địa lí 10 – Cánh diều

Câu hỏi thường gặp

Chuyên đề 2 Địa lí 10 Cánh diều học những nội dung gì?

Chuyên đề 2 Đô thị hóa gồm khái niệm đô thị hóa, ý nghĩa tỉ lệ dân thành thị, đặc điểm và xu hướng đô thị hóa ở nước phát triển, nước đang phát triển, tác động của đô thị hóa (kể cả Việt Nam), cùng phần luyện tập, vận dụng.

Phân biệt đô thị hóa nghĩa hẹp và nghĩa rộng như thế nào?

Nghĩa hẹp chỉ nhấn mạnh việc tăng quy mô dân số và diện tích đô thị. Nghĩa rộng còn bao gồm thay đổi về phân bố dân cư, cơ cấu kinh tế, lao động, lối sống và tổ chức không gian sống.

Khi nào nên dùng biểu đồ miền để thể hiện cơ cấu dân số thành thị và nông thôn?

Dùng khi cần thể hiện cơ cấu (tổng 100%) và sự chuyển dịch cơ cấu qua nhiều mốc thời gian liên tiếp, như giai đoạn 1970 – 2020 của thế giới.

Đô thị hóa ở nước đang phát triển khác nước phát triển ở điểm nào?

Nước phát triển đô thị hóa sớm, gắn với công nghiệp hóa, tỉ lệ dân thành thị cao nhưng tốc độ tăng chậm. Nước đang phát triển đô thị hóa muộn, gắn với bùng nổ dân số, số dân thành thị tăng nhanh.

Bài học liên quan

• Càng về vĩ độ cao thì nhiệt độ trung bình năm càng giảm
• Mực nước ngầm đổi theo mưa, đá thấm, bơm và mùa
• Ở vùng địa hình dốc, đất thường không có đặc điểm nào sau đây?
• Quốc gia có nhiều múi giờ đi qua lãnh thổ nhất là nước nào?
• Sự nóng lên của Trái Đất không làm cho điều gì xảy ra? Cách chọn đáp án
• Lớp vỏ địa lí còn được gọi là gì? Đáp án và giải thích