Nội dung bài thơ Ngắm trăng – Hồ Chí Minh, Ngữ văn 8

Trả lời nhanh

Ngắm trăng (Vọng nguyệt) là bài thơ thất ngôn tứ tuyệt trích trong tập Ngục trung nhật ký của Hồ Chí Minh. Bài thơ kể việc Bác ngắm trăng trong cảnh tù đày, qua đó thể hiện tình yêu thiên nhiên say đắm, tâm hồn nghệ sĩ và phong thái ung dung, bản lĩnh vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt của người chiến sĩ cách mạng.

1. Vài nét về tác giả Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh (1890 – 1969) là lãnh tụ vĩ đại của dân tộc, anh hùng giải phóng dân tộc, đồng thời được UNESCO ghi nhận là danh nhân văn hoá thế giới.
Người còn là một nhà văn, nhà thơ lớn với ba mảng sáng tác chính: văn chính luận (Tuyên ngôn Độc lập, Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến…), truyện và kí (Lời than vãn của bà Trưng Trắc, Vi hành…), thơ ca (Nhật kí trong tù, Thơ Hồ Chí Minh…).
Thơ Bác vừa mang vẻ đẹp cổ điển (thể thơ, hình ảnh thiên nhiên, cảm hứng) vừa mang tinh thần hiện đại (chất thép, tinh thần chiến đấu, tâm thế chủ động).

2. Tập thơ Ngục trung nhật ký và hoàn cảnh sáng tác

Ngục trung nhật ký (Nhật kí trong tù) gồm 133 bài thơ chữ Hán, được Bác viết trong thời gian bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam ở các nhà lao thuộc tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc), từ mùa thu năm 1942 đến mùa thu năm 1943.

Lúc đó Bác sang Trung Quốc để tìm sự giúp đỡ của quốc tế cho cách mạng Việt Nam, nhưng bị bắt vô cớ. Suốt hơn một năm, Người bị giải qua nhiều nhà giam, chịu đói rét, bệnh tật, bị xiềng xích. Vậy mà từ chính những ngày đó, những vần thơ vẫn nảy nở – Ngắm trăng (Vọng nguyệt) là một bài như thế.

3. Văn bản bài thơ

Phiên âm	Dịch thơ (Nam Trân)
Ngục trung vô tửu diệc vô hoa, Đối thử lương tiêu nại nhược hà? Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt, Nguyệt tòng song khích khán thi gia.	Trong tù không rượu cũng không hoa, Cảnh đẹp đêm nay, khó hững hờ; Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ, Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ.

Chú thích nhanh: ngục trung = trong tù; đối thử lương tiêu = đối diện với đêm đẹp thế này; nại nhược hà = biết làm sao đây; song tiền = trước cửa sổ; song khích = khe cửa sổ; thi gia = nhà thơ.

4. Thể thơ và bố cục

Thể thơ: thất ngôn tứ tuyệt chữ Hán (bốn câu, mỗi câu bảy chữ), theo kết cấu khai – thừa – chuyển – hợp.
Bố cục hai phần:
- Hai câu đầu: hoàn cảnh ngắm trăng và tâm trạng xốn xang trước cảnh đẹp.
- Hai câu sau: cuộc giao hoà, “đối diện” giữa người tù và vầng trăng.

5. Phân tích nội dung bài thơ Ngắm trăng

5.1. Hai câu đầu – hoàn cảnh và nỗi bâng khuâng trước đêm trăng đẹp

Câu thứ nhất nêu hoàn cảnh bằng cấu trúc phủ định kép: “vô tửu diệc vô hoa” (không rượu cũng không hoa). Với người xưa, thưởng nguyệt thường phải có rượu và hoa mới trọn vẹn; thiếu cả hai, nhà tù hiện lên thật thiếu thốn. Đây là cách nói để nhấn mạnh sự nghiệt ngã của hoàn cảnh chứ không phải lời than thở.

Câu thứ hai là một câu hỏi: “Đối thử lương tiêu nại nhược hà?” (Đối diện đêm đẹp thế này, biết làm sao đây?). Câu hỏi bật ra tự nhiên cho thấy lòng Bác xao xuyến, không thể thờ ơ. Điều đáng quý là thứ làm Bác bận lòng không phải thân phận tù nhân mà là vẻ đẹp đêm trăng: tâm hồn nhạy cảm của một thi nhân vẫn nguyên vẹn sau song sắt.

Lưu ý: bản dịch “khó hững hờ” diễn đạt đúng tinh thần nhưng gọn hơn nguyên tác; nguyên tác là một câu hỏi tu từ, nên khi phân tích cần nói rõ giá trị của câu hỏi này.

5.2. Hai câu sau – cuộc gặp gỡ giữa người và trăng

Hai câu cuối đối nhau chặt chẽ cả về ý và lời:

Câu 3	Câu 4
Nhân hướng song tiền khán minh nguyệt	Nguyệt tòng song khích khán thi gia
Người hướng ra trước cửa sổ nhìn trăng sáng	Trăng qua khe cửa nhìn nhà thơ
Chủ thể: người (nhân)	Chủ thể: trăng (nguyệt)

Nhân hoá: trăng cũng biết “khán” (nhìn) như một người bạn tri âm. Trăng và người chủ động tìm đến nhau, có qua có lại.
Đối lập trong sự hài hoà: “song tiền” (cửa sổ rộng ra bên ngoài) nhưng thực chất là song sắt nhà tù; “song khích” (khe hở) cho thấy ánh trăng len qua lớp rào cản. Ánh sáng, vẻ đẹp tự do vượt qua song sắt.
Hai chữ “thi gia”: đối với trăng, người tù không phải là phạm nhân mà là nhà thơ. Bác tự nhận mình là “thi gia” – bình đẳng với thiên nhiên, vượt lên trên thân phận bị giam cầm.

Cấu trúc đối xứng, hai chủ thể hoán vị cho nhau, tạo cảm giác như một cuộc “nhìn nhau” đằng đẵng, mật thiết. Chính lúc này, con người và thiên nhiên cùng toả sáng.

6. Nghệ thuật đặc sắc

Thể thơ tứ tuyệt cô đọng, kết cấu chặt chẽ: hai câu đầu tả cảnh – tình huống, hai câu sau chuyển sang giao cảm.
Câu hỏi tu từ ở câu 2 diễn tả rung động rất người.
Phép đối hoàn chỉnh ở câu 3 – 4 (nhân/nguyệt, hướng/tòng, song tiền/song khích, khán minh nguyệt/khán thi gia).
Nghệ thuật nhân hoá khiến trăng trở thành tri kỉ.
Ngôn ngữ giản dị, hình ảnh quen thuộc nhưng hàm súc, mang đậm tinh thần cổ điển mà vẫn có chiều sâu hiện đại.

7. Ý nghĩa của bài thơ

Tình yêu thiên nhiên sâu sắc: Bác trân trọng cái đẹp ngay cả khi mất tự do.
Tâm hồn nghệ sĩ: nhạy cảm, tinh tế, luôn rộng mở.
Bản lĩnh chiến sĩ: ung dung, tự tại, lạc quan, nhìn nhà tù như một nơi tạm thời, không để hoàn cảnh bóp nghẹt tinh thần. Đúng như tinh thần người chiến sĩ cách mạng: thân thể bị giam nhưng tinh thần tự do.

8. Sơ đồ ghi nhớ nhanh

Câu	Ý chính	Từ khoá cần nhớ
1	Hoàn cảnh thiếu thốn	vô tửu, vô hoa
2	Xao xuyến trước đêm đẹp	lương tiêu, nại nhược hà
3	Người hướng ra ngắm trăng	nhân, khán minh nguyệt
4	Trăng ngắm lại nhà thơ	nguyệt, song khích, thi gia

Mẹo nhớ: “Thiếu – Xao xuyến – Người nhìn trăng – Trăng nhìn người”. Chỉ cần nhớ chuỗi bốn nhịp này là có thể dựng lại cả bài.

9. Lỗi thường gặp khi làm bài

Viết rằng Bác “buồn vì không có rượu, hoa”. Thực ra câu 1 chỉ nêu hoàn cảnh; trọng tâm cảm xúc là sự xao xuyến, say mê trước cảnh đẹp.
Nhầm tên: Ngắm trăng là bản dịch tên chữ Hán Vọng nguyệt; không phải Ngắm trăng (tên của một tác phẩm khác).
Quên nêu hoàn cảnh sáng tác (bị giam ở Quảng Tây) nên bài phân tích thiếu căn cứ.
Chỉ nói “nhân hoá” mà không chỉ rõ từ “khán” và “thi gia” để chứng minh.
Không phân biệt nguyên tác và bản dịch: “soi”, “nhòm” là chữ của người dịch.

10. Luyện tập

Câu 1. Bài thơ Ngắm trăng thuộc tập thơ nào, viết bằng chữ gì, theo thể thơ gì?

Đáp án: Thuộc tập Ngục trung nhật ký; viết bằng chữ Hán; thể thất ngôn tứ tuyệt.

Câu 2. Nêu tác dụng của hình thức đối ở hai câu cuối.

Đáp án: Tạo sự cân xứng, nhịp nhàng, làm nổi bật mối giao cảm hai chiều giữa người và trăng; qua đó thể hiện sự bình đẳng, tri âm giữa con người và thiên nhiên.

Câu 3. Vì sao nói “thi gia” là chữ có sức nặng trong câu thơ cuối?

Đáp án: Vì trong mắt trăng, người tù được gọi là nhà thơ – hình ảnh thể hiện Bác đặt tâm hồn nghệ sĩ lên trên thân phận tù nhân, tinh thần tự do vượt khỏi song sắt.

Câu 4 (viết đoạn). Viết đoạn văn 5 – 6 câu nêu cảm nhận về hai câu thơ cuối.

Gợi ý: “Hai câu cuối của bài Ngắm trăng là một cuộc gặp gỡ đầy thi vị. Người ‘hướng’ ra song cửa ngắm vầng trăng sáng, còn trăng cũng ‘tòng’ khe cửa ngắm nhà thơ. Phép đối và nhân hoá khiến trăng trở thành người bạn tri âm. Song sắt nhà tù không còn là bức tường ngăn cách mà chỉ là khe hở để ánh sáng len vào. Qua đó, ta thấy tâm hồn tự do, ung dung của Bác và tình yêu thiên nhiên sâu nặng của Người.”

Tổng kết

Ngắm trăng chỉ có bốn câu nhưng cho thấy nhiều nét lớn của con người Hồ Chí Minh: yêu cái đẹp, giàu cảm xúc, bản lĩnh và lạc quan. Khi học, em nên nhớ hoàn cảnh sáng tác, bố cục hai phần, phép đối nhân hoá ở hai câu cuối và ý nghĩa tư tưởng của bài.

Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Quê hương – Tế Hanh: tác giả, tác phẩm, nội dung – Ngữ văn 8.

Câu hỏi thường gặp

Bài thơ Ngắm trăng của Hồ Chí Minh được sáng tác trong hoàn cảnh nào?

Bài thơ nằm trong tập Ngục trung nhật ký, được Bác viết khi bị chính quyền Tưởng Giới Thạch giam giữ ở Quảng Tây (Trung Quốc) từ mùa thu 1942 đến mùa thu 1943.

Nội dung chính của bài thơ Ngắm trăng là gì?

Bài thơ diễn tả tình yêu thiên nhiên, tâm hồn nghệ sĩ và phong thái ung dung, lạc quan của Bác khi ngắm trăng qua song sắt nhà tù; trăng và người trở thành đôi bạn tri âm.

Nghệ thuật nổi bật của bài Ngắm trăng là gì?

Nổi bật là câu hỏi tu từ ở câu 2, phép đối chặt chẽ ở câu 3 – 4 và nghệ thuật nhân hoá (trăng biết nhìn nhà thơ), cùng ngôn ngữ giản dị, hàm súc.

Bài thơ Ngắm trăng viết theo thể thơ nào?

Thể thất ngôn tứ tuyệt chữ Hán, gồm bốn câu, mỗi câu bảy chữ.