Trả lời nhanh
Trên Trái Đất có ngày và đêm luân phiên vì hai lí do cùng lúc: Trái Đất có dạng hình cầu nên Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa (nửa ngày), nửa còn lại chìm trong bóng tối (nửa đêm); đồng thời Trái Đất tự quay quanh trục theo hướng từ tây sang đông nên các địa điểm lần lượt đi qua nửa sáng rồi nửa tối. Một vòng quay hết khoảng 24 giờ.
Trình bày hiện tượng ngày đêm luân phiên nhau
Nếu đứng yên một chỗ trên mặt đất, em thấy trời sáng rồi tối, rồi lại sáng. Cứ sau khoảng 24 giờ, chu kì ấy lặp lại. Đó là hiện tượng ngày và đêm luân phiên nhau, xảy ra ở hầu hết mọi nơi trên Trái Đất.
Tại cùng một thời điểm, nơi này là ban ngày thì nơi khác là ban đêm. Vì vậy khi Việt Nam đang giữa trưa thì nhiều nước ở châu Mỹ lại đang là đêm.
Nguyên nhân của hiện tượng ngày đêm
1. Trái Đất có dạng hình cầu
Mặt Trời ở rất xa nên ánh sáng đến Trái Đất gần như những tia song song. Vì Trái Đất hình cầu, các tia này chỉ rọi sáng được một nửa bề mặt. Nửa được chiếu sáng là ngày, nửa không được chiếu sáng là đêm. Đường phân chia hai nửa gọi là đường ranh giới sáng – tối.
2. Trái Đất tự quay quanh trục
Trái Đất luôn tự quay quanh một trục tưởng tượng nối hai cực, theo hướng từ tây sang đông (nhìn từ trên cực Bắc xuống thì ngược chiều kim đồng hồ). Nhờ vậy, mỗi địa điểm lần lượt đi vào nửa sáng rồi đi sang nửa tối, tạo thành ngày đêm kế tiếp nhau. Thời gian quay một vòng là khoảng 24 giờ, tức một ngày đêm.
Đọc hình: vì sao có bình minh và hoàng hôn?
- Bình minh: địa điểm đang quay từ nửa tối sang nửa sáng, ta thấy trời hửng sáng.
- Hoàng hôn: địa điểm đang quay từ nửa sáng sang nửa tối, trời nhá nhem rồi tối dần.
- Vì Trái Đất quay từ tây sang đông nên phía đông gặp Mặt Trời trước, do đó nơi ở phía đông có bình minh sớm hơn nơi ở phía tây.
Giải thích bằng cách loại trừ
| Giả sử | Kết quả |
|---|---|
| Trái Đất hình cầu nhưng không tự quay | Một nửa luôn là ngày, nửa kia luôn là đêm, không có luân phiên. |
| Trái Đất tự quay nhưng Mặt Trời chiếu khắp mọi nơi | Không có phần tối nên không có đêm. |
| Trái Đất quay nhanh gấp đôi | Một ngày đêm chỉ còn khoảng 12 giờ. |
Như vậy cần đủ cả hai điều kiện: hình cầu (để chỉ sáng một nửa) và tự quay (để các nơi thay phiên nhau).
Hệ quả đi kèm
- Giờ trên Trái Đất khác nhau: người ta chia Trái Đất thành 24 khu vực giờ, mỗi khu vực rộng 15° kinh tuyến (360° : 24 = 15°). Đi về phía đông thì giờ sớm hơn.
- Sự lệch hướng chuyển động của các vật thể: ở Bắc bán cầu, vật chuyển động bị lệch sang phải; ở Nam bán cầu thì lệch sang trái (so với hướng chuyển động ban đầu).
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “Mặt Trời quay quanh Trái Đất”: thực tế là Trái Đất quay nên ta có cảm giác Mặt Trời mọc rồi lặn.
- Nhầm với nguyên nhân bốn mùa: ngày đêm do Trái Đất tự quay; các mùa do Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời với trục nghiêng không đổi.
- Cho rằng Mặt Trời “tắt” vào ban đêm: Mặt Trời vẫn chiếu sáng, chỉ là nơi ta ở đang quay khuất khỏi ánh sáng.
- Quên hướng quay: Trái Đất quay từ tây sang đông, không phải đông sang tây.
Mẹo nhớ: “Hình cầu – chiếu một nửa; tự quay – thay phiên nhau”.
Câu trả lời mẫu để ghi vào bài
Hiện tượng ngày đêm luân phiên là sự kế tiếp nhau của ban ngày và ban đêm ở mỗi nơi trên Trái Đất. Nguyên nhân: Trái Đất có dạng hình cầu nên Mặt Trời chỉ chiếu sáng một nửa, nửa được chiếu là ngày, nửa không được chiếu là đêm; đồng thời Trái Đất tự quay quanh trục từ tây sang đông trong khoảng 24 giờ nên các địa điểm lần lượt đi qua nửa ngày và nửa đêm.
Bài luyện tập
- Vì sao khi ở Hà Nội là giữa trưa thì ở nhiều nơi bên kia Trái Đất lại là đêm?
Đáp án: Vì Mặt Trời chỉ chiếu sáng một nửa Trái Đất hình cầu; Hà Nội nằm ở nửa sáng thì nơi đối diện nằm ở nửa tối. - Khi Hà Nội (múi giờ +7) là 12 giờ trưa thì ở Luân Đôn (múi giờ 0) là mấy giờ?
Đáp án: Luân Đôn nằm phía tây nên giờ chậm hơn 7 tiếng, tức 5 giờ sáng. - Nếu Trái Đất ngừng tự quay thì ngày đêm ở Việt Nam thay đổi thế nào?
Đáp án: Không còn luân phiên; tuỳ vị trí mà Việt Nam sẽ ở mãi trong ban ngày hoặc ban đêm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có ngày và đêm trên Trái Đất?
Vì Trái Đất hình cầu nên Mặt Trời chỉ chiếu sáng một nửa, đồng thời Trái Đất tự quay quanh trục nên các nơi lần lượt đi qua nửa sáng và nửa tối.
Trái Đất tự quay một vòng hết bao lâu và theo hướng nào?
Khoảng 24 giờ (một ngày đêm), theo hướng từ tây sang đông.
Ngày đêm luân phiên có phải do Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời không?
Không. Ngày đêm do Trái Đất tự quay quanh trục. Chuyển động quanh Mặt Trời cùng với trục nghiêng gây ra các mùa.
Vì sao nơi ở phía đông thấy Mặt Trời mọc sớm hơn?
Vì Trái Đất quay từ tây sang đông nên các nơi phía đông đi vào nửa được chiếu sáng trước.