Trả lời nhanh
Tranzito là linh kiện bán dẫn có hai tiếp giáp P-N, tạo từ ba lớp bán dẫn P và N xếp xen kẽ (NPN hoặc PNP) và có ba cực: emitơ (E), bazơ (B), côlectơ (C). Vì vậy phương án nói “có 1 tiếp giáp P-N” là sai: linh kiện chỉ có một tiếp giáp là điốt.
Tranzito là gì?
Tranzito (transistor) là linh kiện bán dẫn có ba cực, dùng để khuếch đại tín hiệu hoặc làm khoá đóng – ngắt trong mạch điện tử. Nó được ghép từ ba lớp bán dẫn nên bên trong có đúng hai chỗ tiếp xúc giữa bán dẫn loại P và loại N, tức là hai tiếp giáp P-N.
Em có thể nhớ nhanh: ba lớp – hai tiếp giáp – ba cực.
Cấu tạo và ký hiệu
Tuỳ thứ tự các lớp, tranzito chia làm hai loại:
- Tranzito NPN: lớp P mỏng nằm giữa hai lớp N.
- Tranzito PNP: lớp N mỏng nằm giữa hai lớp P.
Ba lớp được nối ra ba điện cực: lớp giữa là bazơ (B), hai lớp ngoài là emitơ (E) và côlectơ (C).
| Loại | Thứ tự lớp | Mũi tên ở cực E trong ký hiệu |
|---|---|---|
| NPN | N – P – N | Hướng ra ngoài |
| PNP | P – N – P | Hướng vào trong |
Mẹo nhớ: PNP – mũi tên “Pointing iN Proudly” (chỉ vào); NPN thì ngược lại. Mũi tên luôn chỉ chiều dòng điện đi qua cực E.
Vì sao các phương án khác không đúng?
Muốn loại trừ nhanh, em so sánh số tiếp giáp của các linh kiện bán dẫn trong chương trình:
| Linh kiện | Số lớp bán dẫn | Số tiếp giáp P-N | Số cực |
|---|---|---|---|
| Điốt bán dẫn | 2 | 1 | 2 (A, K) |
| Tranzito | 3 | 2 | 3 (E, B, C) |
| Tirixto | 4 | 3 | 3 (A, K, G) |
- “1 tiếp giáp P-N” là đặc điểm của điốt (chỉ cho dòng điện đi theo một chiều), không phải tranzito.
- “3 tiếp giáp P-N” là của tirixto (4 lớp P-N-P-N).
- Tranzito không thể có 1 hay 3 tiếp giáp, vì ba lớp bán dẫn liên tiếp chỉ tạo ra hai mặt tiếp xúc.
Nguyên lý làm việc tóm tắt
Với tranzito NPN, khi phân cực đúng (tiếp giáp B–E phân cực thuận, tiếp giáp B–C phân cực ngược), một dòng nhỏ chạy vào cực B điều khiển một dòng lớn hơn nhiều chạy từ C sang E. Các hệ thức cơ bản:
- IE = IB + IC
- IC = β · IB (β là hệ số khuếch đại dòng điện, thường từ vài chục đến vài trăm)
Nhờ tính chất “dòng nhỏ điều khiển dòng lớn”, tranzito dùng làm mạch khuếch đại, mạch dao động và mạch khoá (đóng – ngắt) trong máy thu thanh, bộ nguồn, mạch điều khiển.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “ba cực” với “ba tiếp giáp”: tranzito có ba cực nhưng chỉ có hai tiếp giáp.
- Gọi cực giữa là emitơ: cực giữa luôn là bazơ.
- Nhầm tirixto với tranzito vì đều có ba cực; cần nhớ tirixto có 4 lớp, 3 tiếp giáp.
Bài luyện tập
- Câu 1. Linh kiện nào dưới đây có đúng hai tiếp giáp P-N: điốt, tranzito, tirixto?
Đáp án: tranzito. - Câu 2. Một tranzito NPN có IB = 0,05 mA và β = 100 (số liệu tự đặt làm ví dụ). Tính IC và IE.
Đáp án: IC = 100 × 0,05 = 5 mA; IE = IB + IC = 0,05 + 5 = 5,05 mA. - Câu 3. Trong ký hiệu tranzito PNP, mũi tên ở cực E hướng vào hay ra?
Đáp án: hướng vào (hướng về phía bazơ).
Câu hỏi thường gặp
Tranzito là linh kiện bán dẫn có mấy tiếp giáp P-N?
Tranzito có 2 tiếp giáp P-N, được tạo bởi ba lớp bán dẫn xen kẽ NPN hoặc PNP, với ba cực E, B, C.
Điốt và tranzito khác nhau thế nào?
Điốt có 2 lớp bán dẫn, 1 tiếp giáp P-N, 2 cực và chỉ cho dòng đi một chiều. Tranzito có 3 lớp, 2 tiếp giáp, 3 cực và dùng để khuếch đại hoặc đóng ngắt.
Ba cực của tranzito tên là gì?
Gồm emitơ (E), bazơ (B) và côlectơ (C); bazơ là cực nối với lớp bán dẫn ở giữa.
Tirixto có phải là tranzito không?
Không. Tirixto có 4 lớp bán dẫn, 3 tiếp giáp P-N và ba cực A, K, G; nó hoạt động như một khoá điều khiển, khác với tranzito.