Trả lời nhanh
Với phép lai P: AaBb × AaBb (hai cặp gen phân li độc lập), F1 có 4 kiểu gen thuần chủng: AABB, AAbb, aaBB, aabb. Mỗi kiểu chiếm 1/16 nên tổng tỉ lệ thuần chủng là 4/16 = 1/4 = 25%. Lí do: mỗi cặp gen cho đời con 1/2 thuần chủng, hai cặp độc lập nên nhân 1/2 × 1/2 = 1/4.
Đề bài này thường gặp dưới dạng: “Thực hiện phép lai P: AaBb × AaBb, các kiểu gen thuần chủng xuất hiện ở F1 là…” hoặc hỏi tỉ lệ của chúng. Bài viết này giải theo hai cách để em chọn cách nhanh nhất khi làm trắc nghiệm. Giả thiết thường kèm theo: mỗi gen quy định một tính trạng, các gen nằm trên các cặp nhiễm sắc thể khác nhau.
Cách 1: Lập bảng Punnett
Cơ thể AaBb cho 4 loại giao tử với tỉ lệ bằng nhau: AB, Ab, aB, ab (mỗi loại 1/4). Hai bên bố mẹ giống nhau nên có 4 × 4 = 16 tổ hợp.
| ♂ \ ♀ | AB | Ab | aB | ab |
|---|---|---|---|---|
| AB | AABB | AABb | AaBB | AaBb |
| Ab | AABb | AAbb | AaBb | Aabb |
| aB | AaBB | AaBb | aaBB | aaBb |
| ab | AaBb | Aabb | aaBb | aabb |
Các ô nằm trên đường chéo chính (AABB, AAbb, aaBB, aabb) đều là kiểu gen đồng hợp cả hai cặp, tức thuần chủng.
Tỉ lệ kiểu gen ở F1
Đếm trong bảng, F1 có 9 kiểu gen với tỉ lệ 1 : 2 : 1 : 2 : 4 : 2 : 1 : 2 : 1.
| Nhóm kiểu gen | Các kiểu gen | Tỉ lệ |
|---|---|---|
| Thuần chủng (đồng hợp 2 cặp) | AABB, AAbb, aaBB, aabb | 4/16 = 1/4 |
| Dị hợp 1 cặp | AABb, AaBB, Aabb, aaBb | 8/16 = 1/2 |
| Dị hợp 2 cặp | AaBb | 4/16 = 1/4 |
Kiểm tra: 1/4 + 1/2 + 1/4 = 1. Tổng bằng 1 nghĩa là em đã đếm đủ.
Cách 2: Nhân xác suất từng cặp gen (nhanh hơn)
Tách thành hai phép lai riêng rồi nhân kết quả, vì hai cặp gen phân li độc lập.
- Aa × Aa → 1/4 AA : 2/4 Aa : 1/4 aa, nên đồng hợp (AA hoặc aa) = 1/2.
- Bb × Bb → 1/4 BB : 2/4 Bb : 1/4 bb, nên đồng hợp (BB hoặc bb) = 1/2.
- Thuần chủng cả hai cặp = 1/2 × 1/2 = 1/4.
- Từng kiểu cụ thể, ví dụ aabb = 1/4 × 1/4 = 1/16.
Với n cặp gen dị hợp tự thụ hoặc giao phấn như trên, tỉ lệ thuần chủng là (1/2)n và số kiểu gen thuần chủng là 2n. Với n = 2 ta có 4 kiểu và tỉ lệ 1/4.
Liên hệ với kiểu hình
Nếu A trội hoàn toàn so với a, B trội hoàn toàn so với b, F1 có tỉ lệ kiểu hình 9 trội–trội : 3 trội–lặn : 3 lặn–trội : 1 lặn–lặn. Trong nhóm trội–trội (9 phần), chỉ có AABB là thuần chủng, chiếm 1/9. Đây là chỗ nhiều bạn nhầm khi đề hỏi “trong số cá thể mang kiểu hình trội về cả hai tính trạng”.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ kể AABB và aabb. Quên AAbb và aaBB. Thuần chủng là đồng hợp ở mọi cặp gen, không cần giống nhau về chữ cái hoa hay thường.
- Nhầm “thuần chủng” với “kiểu hình lặn”. Kiểu hình lặn–lặn (aabb) chỉ là 1/16; còn AABB cũng thuần chủng dù biểu hiện kiểu hình trội.
- Nhầm mẫu số. Hỏi “trong tổng số F1” thì mẫu là 16; hỏi “trong số cá thể có kiểu hình trội–trội” thì mẫu là 9.
- Cộng thay vì nhân xác suất của hai cặp gen độc lập.
Mẹo nhớ: “Dị hợp thì lai ra một nửa đồng hợp”. Mỗi cặp Aa × Aa cho 1/2 đồng hợp, có bao nhiêu cặp thì nhân bấy nhiêu lần 1/2.
Bài luyện tập
- Phép lai AaBbDd × AaBbDd (phân li độc lập). Tỉ lệ kiểu gen thuần chủng ở đời con là bao nhiêu, có mấy kiểu gen thuần chủng?
Đáp án: (1/2)3 = 1/8; có 23 = 8 kiểu gen thuần chủng. - Phép lai AaBB × AaBb. Tính tỉ lệ đời con có kiểu gen thuần chủng.
Đáp án: Aa × Aa cho đồng hợp 1/2; BB × Bb cho BB = 1/2 (thuần chủng). Vậy 1/2 × 1/2 = 1/4. - Phép lai AaBb × aabb. Tỉ lệ đời con thuần chủng là bao nhiêu?
Đáp án: Aa × aa cho aa = 1/2 (đồng hợp); Bb × bb cho bb = 1/2. Vậy thuần chủng (chỉ có aabb) = 1/2 × 1/2 = 1/4.
Câu hỏi thường gặp
Phép lai AaBb × AaBb cho đời con bao nhiêu kiểu gen thuần chủng?
Có 4 kiểu gen thuần chủng là AABB, AAbb, aaBB và aabb. Mỗi kiểu chiếm 1/16 tổng số tổ hợp ở F1.
Tỉ lệ thuần chủng ở F1 của phép lai AaBb × AaBb là bao nhiêu?
Là 4/16 = 1/4 = 25%, vì mỗi cặp gen cho 1/2 đồng hợp và hai cặp phân li độc lập nên 1/2 × 1/2 = 1/4.
Phép lai AaBb × AaBb cho bao nhiêu kiểu gen, bao nhiêu kiểu hình?
F1 có 9 kiểu gen. Nếu mỗi gen trội hoàn toàn thì có 4 kiểu hình với tỉ lệ 9 : 3 : 3 : 1.
Trong số cá thể mang kiểu hình trội cả hai tính trạng, bao nhiêu phần là thuần chủng?
Chỉ có AABB thuần chủng, chiếm 1/9 số cá thể trội–trội (9 phần), không phải 1/16.