Trả lời nhanh
Khí khổng là lỗ nhỏ ở biểu bì lá, được giới hạn bởi hai tế bào bảo vệ hình hạt đậu. Mỗi tế bào có thành phía lỗ khí dày, thành phía ngoài mỏng và chứa lục lạp. Nhờ vậy khí khổng đóng mở được theo lượng nước trong tế bào, giúp CO2, O2 khuếch tán qua lá và điều chỉnh sự thoát hơi nước.
Cấu tạo của khí khổng
Khí khổng nằm ở lớp biểu bì của lá, nhiều nhất ở mặt dưới của phần lớn các cây trên cạn. Mỗi khí khổng gồm các thành phần sau:
- Hai tế bào bảo vệ (tế bào hạt đậu): xếp úp vào nhau, giữa chúng là một khe hở.
- Lỗ khí (khe khí khổng): khe hở giữa hai tế bào bảo vệ, là đường đi của khí và hơi nước.
- Thành tế bào không đều: thành phía lỗ khí dày, thành phía đối diện (phía ngoài) mỏng.
- Lục lạp: tế bào bảo vệ có lục lạp, trong khi các tế bào biểu bì thường xung quanh thì không.
Lưu ý: ở các cây họ lúa (lúa, ngô…), tế bào bảo vệ không hình hạt đậu mà hình quả tạ: hai đầu phình to, thành mỏng; phần giữa thon, thành dày. Nguyên tắc hoạt động vẫn tương tự.
Chức năng của khí khổng
- Trao đổi khí: CO2 từ không khí đi vào lá cho quang hợp; O2 sinh ra khuếch tán ra ngoài. Ban đêm, O2 đi vào phục vụ hô hấp và CO2 đi ra.
- Thoát hơi nước: phần lớn hơi nước ở lá thoát ra qua khí khổng, tạo lực hút giúp nước và muối khoáng được vận chuyển từ rễ lên và giúp lá không bị nóng quá mức.
- Điều chỉnh sự cân bằng: đóng khi thiếu nước để giữ nước, mở khi đủ nước để lấy CO2.
Cấu tạo của khí khổng phù hợp với chức năng như thế nào?
| Đặc điểm cấu tạo | Phù hợp với chức năng ở chỗ nào |
|---|---|
| Có lỗ khí thông giữa trong lá và môi trường | Tạo đường cho CO2, O2, hơi nước khuếch tán theo chiều chênh lệch nồng độ. |
| Thành trong dày, thành ngoài mỏng | Khi tế bào bảo vệ no nước, thành mỏng giãn nhiều hơn, kéo thành dày cong theo nên lỗ khí mở; mất nước thì thẳng lại, lỗ khí đóng. |
| Tế bào bảo vệ có lục lạp | Quang hợp tạo đường, làm tăng áp suất thẩm thấu, hút nước vào và góp phần mở khí khổng khi có ánh sáng. |
| Số lượng nhiều, phân bố chủ yếu ở mặt dưới lá | Tăng diện tích trao đổi khí; mặt dưới ít bị nắng chiếu nên giảm mất nước không cần thiết. |
| Lỗ rất nhỏ nhưng tổng diện tích lớn | Vừa cho khí qua nhanh, vừa dễ đóng kín để hạn chế thoát hơi nước. |
Cơ chế đóng mở khí khổng
- Mở: ban ngày có ánh sáng, tế bào bảo vệ tích lũy chất tan (như ion K+, đường) → nước từ tế bào xung quanh đi vào → tế bào căng. Thành mỏng giãn mạnh nên tế bào cong ra, lỗ khí mở.
- Đóng: khi thiếu nước, hoặc trời tối, tế bào bảo vệ mất nước, trở nên mềm, duỗi thẳng và hai tế bào áp sát nhau, lỗ khí đóng.
- Khi cây bị hạn, hormone axit abxixic (ABA) tăng lên, thúc đẩy khí khổng đóng để tiết kiệm nước.
Mẹo nhớ: “Thành mỏng giãn – thành dày cong – no nước thì mở”. Chỉ cần nhớ chiều giãn của thành mỏng là suy ra được hình dạng khí khổng.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng khí khổng là “một cái lỗ”. Thực ra khí khổng gồm cả hai tế bào bảo vệ và lỗ khí.
- Viết ngược: “thành ngoài dày, thành trong mỏng”. Đúng là thành phía lỗ khí dày hơn.
- Cho rằng khí khổng chỉ có chức năng trao đổi khí, quên thoát hơi nước.
- Nghĩ khí khổng luôn mở. Thực tế khí khổng thường đóng lúc tối hoặc khi hạn.
Bài luyện tập
- Vì sao vào buổi trưa nắng gắt, nhiều cây đóng bớt khí khổng?
Đáp án: Thoát hơi nước mạnh làm tế bào bảo vệ mất nước nên khí khổng đóng lại, giúp cây giữ nước; đổi lại, lượng CO2 vào lá giảm nên quang hợp có thể giảm. - Ở các loài sen, súng có lá nổi trên mặt nước, khí khổng phân bố chủ yếu ở mặt nào? Vì sao?
Đáp án: Mặt trên, vì mặt dưới tiếp xúc với nước, khí không trao đổi được; mặt trên tiếp xúc với không khí. - Nếu thành tế bào bảo vệ dày đều nhau thì khí khổng có đóng mở được không?
Đáp án: Khó đóng mở. Khi no nước, tế bào chỉ phồng lên đều mà không cong, nên lỗ khí không mở rộng ra được.
Câu hỏi thường gặp
Khí khổng nằm ở đâu trên cây?
Khí khổng nằm ở biểu bì lá, nhiều nhất ở mặt dưới lá của đa số cây trên cạn; cũng có ở thân non, quả non. Cây có lá nổi trên nước thường có khí khổng ở mặt trên.
Vì sao tế bào bảo vệ có thành dày không đều?
Thành phía lỗ khí dày, thành phía ngoài mỏng nên khi no nước thành mỏng giãn nhiều hơn, làm tế bào cong và lỗ khí mở; mất nước thì tế bào duỗi thẳng, lỗ khí đóng.
Khí khổng có vai trò gì với quang hợp?
Khí khổng cho CO2 từ không khí khuếch tán vào lá để làm nguyên liệu quang hợp, đồng thời cho O2 sinh ra thoát ra ngoài.
Khi nào khí khổng đóng?
Khí khổng đóng khi cây thiếu nước, khi trời tối hoặc khi nồng độ CO2 trong lá cao; lúc hạn, hormone ABA cũng thúc đẩy đóng khí khổng.