Trả lời nhanh
Oxy (khoảng 21% thể tích không khí) cần cho sự hô hấp của sinh vật và sự cháy. Hơi nước chiếm tỉ lệ rất nhỏ nhưng là nguồn tạo ra mây, mưa, sương, tuyết; đồng thời giữ ẩm và điều hoà nhiệt độ cho Trái Đất. Thiếu một trong hai thành phần này, sự sống và thời tiết sẽ không như hiện nay.
Đề bài và cách hiểu đề
Câu hỏi thường gặp trong phần Địa lí 6 về lớp vỏ khí (khí quyển) có dạng: “Dựa vào bảng kiến thức đã học và hiểu biết thực tế, em hãy cho biết vai trò của oxy, hơi nước… đối với tự nhiên và đời sống.” Đề yêu cầu hai việc: đọc số liệu về thành phần không khí, rồi liên hệ thực tế để nêu vai trò.
Lưu ý: bài này giải theo kiến thức chung về thành phần không khí, em hãy đối chiếu với bảng trong sách của mình để dẫn số liệu cho khớp.
Thành phần của không khí
| Thành phần | Tỉ lệ (xấp xỉ, theo thể tích) |
|---|---|
| Khí nitơ (N2) | 78% |
| Khí oxy (O2) | 21% |
| Hơi nước và các khí khác (CO2, khí hiếm…) | khoảng 1% |
Nhìn bảng, em thấy hơi nước nằm trong nhóm chiếm tỉ lệ rất thấp. Nhưng “ít” không có nghĩa là “không quan trọng”, vì hầu hết hiện tượng thời tiết đều bắt nguồn từ lượng nhỏ hơi nước này.
Vai trò của oxy
- Duy trì sự sống: con người, động vật và cả thực vật (vào ban đêm) đều hô hấp bằng oxy để lấy năng lượng.
- Duy trì sự cháy: than, củi, xăng, gas chỉ cháy được khi có oxy; nhờ vậy con người nấu ăn, sưởi ấm, chạy động cơ.
- Tham gia các quá trình phân huỷ, oxi hoá trong tự nhiên (rỉ sắt, phân huỷ xác sinh vật).
Vai trò của hơi nước
- Tạo ra mây, mưa, sương, tuyết: hơi nước bốc lên cao, gặp lạnh thì ngưng tụ thành mây rồi rơi xuống thành mưa. Đây là khâu quan trọng của vòng tuần hoàn nước.
- Cung cấp nước ngọt cho sông, hồ, nước ngầm, phục vụ sinh hoạt, trồng trọt, sản xuất.
- Điều hoà nhiệt độ: hơi nước hấp thụ và giữ bớt nhiệt của Trái Đất nên chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm không quá lớn. Nơi khô như sa mạc ngày rất nóng, đêm lại lạnh.
- Tạo độ ẩm không khí, ảnh hưởng đến cảm giác nóng – lạnh, sự sinh trưởng của cây và sức khoẻ con người.
Mẹo nhớ nhanh
Nhớ theo cặp: oxy → “thở và cháy”, hơi nước → “mây và mưa”. Khi làm bài, mỗi thành phần nêu ít nhất 2 vai trò, mỗi vai trò kèm một ví dụ gần gũi (nhóm bếp lửa, trời đổ mưa sau những ngày nồm…).
Bài mẫu trình bày ngắn gọn
Oxy chiếm khoảng 21% không khí, là khí cần thiết cho hô hấp của người, động vật, thực vật và cho sự cháy. Hơi nước chiếm tỉ lệ rất nhỏ nhưng tạo ra mây, mưa, sương; góp phần điều hoà nhiệt độ và tạo độ ẩm không khí, giúp sinh vật phát triển bình thường.
Lỗi sai thường gặp
- Nghĩ oxy chiếm nhiều nhất trong không khí. Thực tế khí nitơ mới nhiều nhất (78%).
- Cho rằng hơi nước “ít nên không có vai trò”. Thực ra không có hơi nước thì không có mây mưa.
- Nhầm hơi nước với mây: hơi nước là chất khí, không nhìn thấy; mây là các hạt nước nhỏ li ti đã ngưng tụ.
- Chỉ liệt kê tên vai trò mà không nêu ví dụ hoặc số liệu.
Luyện tập
- Vì sao vùng sa mạc ban ngày rất nóng nhưng ban đêm lại rất lạnh?
Đáp án gợi ý: không khí ở sa mạc rất khô, ít hơi nước nên ban ngày nhận nhiều bức xạ mặt trời, ban đêm nhiệt toả ra ngoài nhanh vì không có hơi nước giữ lại. - Khi đậy kín một ngọn nến đang cháy bằng cốc thuỷ tinh úp ngược, nến tắt sau ít phút. Giải thích.
Đáp án gợi ý: oxy trong cốc bị đốt cháy hết dần, không còn đủ oxy duy trì sự cháy nên nến tắt. - Nêu một hiện tượng thời tiết chứng tỏ có hơi nước trong không khí.
Đáp án gợi ý: sương đọng trên lá buổi sáng, hoặc nước đọng bên ngoài cốc nước đá. Hơi nước gặp lạnh ngưng tụ thành giọt nước.
Câu hỏi thường gặp
Hơi nước chiếm bao nhiêu phần trăm không khí?
Hơi nước và các khí khác chỉ chiếm khoảng 1% thể tích. Lượng hơi nước thay đổi theo thời gian và nơi chốn: vùng nóng ẩm nhiều, vùng sa mạc rất ít.
Vì sao hơi nước tuy ít nhưng lại quan trọng?
Vì hơi nước là nguồn tạo mây, mưa, sương, tuyết, đồng thời giữ ẩm và điều hoà nhiệt độ. Thiếu hơi nước thì vòng tuần hoàn nước không diễn ra.
Oxy chiếm bao nhiêu phần trăm không khí và có vai trò gì?
Oxy chiếm khoảng 21% thể tích không khí. Nó cần cho hô hấp của sinh vật và duy trì sự cháy.
Hơi nước có phải là mây không?
Không. Hơi nước là chất khí, mắt thường không nhìn thấy. Mây gồm các hạt nước hoặc tinh thể băng nhỏ do hơi nước ngưng tụ mà thành.