Trả lời nhanh
Các cơ quan thoái hóa ở người gồm: ruột thừa, răng khôn, xương cụt, nếp thịt nhỏ ở khóe mắt và cơ vận động vành tai. Đây là những cơ quan từng phát triển đầy đủ, có chức năng rõ ràng ở tổ tiên nhưng nay tiêu giảm, chỉ còn di tích hoặc gần như mất chức năng ban đầu. Khi làm trắc nghiệm, hãy chọn phương án chỉ gồm các cơ quan này.
Cơ quan thoái hóa là gì?
Cơ quan thoái hóa là cơ quan vẫn có ở cơ thể nhưng tiêu giảm, phát triển không đầy đủ, mất hoặc gần như mất chức năng ban đầu. Chúng là cơ quan tương đồng với cơ quan phát triển mạnh ở loài khác, nên là bằng chứng giải phẫu so sánh cho thấy các loài có chung nguồn gốc.
Lưu ý: nhóm đề này thường không nêu đủ phương án trong câu hỏi gốc, vì vậy bạn cần nắm danh sách cơ quan thoái hóa để tự loại trừ.
Các cơ quan thoái hóa tiêu biểu ở người
| Cơ quan thoái hóa | Ở tổ tiên / loài có quan hệ gần | Ở người hiện nay |
|---|---|---|
| Ruột thừa | Manh tràng lớn, giúp tiêu hóa xenlulozơ ở thú ăn thực vật | Chỉ là ống nhỏ cuối manh tràng |
| Răng khôn (răng hàm thứ ba) | Hàm lớn, dùng nghiền thức ăn thô, cứng | Hàm nhỏ lại, răng thường mọc lệch hoặc không mọc |
| Xương cụt | Là phần đuôi vận động, giữ thăng bằng | Vài đốt xương nhỏ ở cuối cột sống, không còn đuôi |
| Nếp thịt nhỏ ở khóe mắt | Mí mắt thứ ba ở bò sát, chim, một số thú | Chỉ còn nếp nhỏ, không che được mắt |
| Cơ vận động vành tai | Cơ xoay tai về phía nguồn âm ở nhiều loài thú | Rất yếu, đa số người không cử động được tai |
Ngoài ra, một số tài liệu còn nêu thêm lông mao tiêu giảm trên cơ thể, nhưng năm cơ quan ở bảng là những ví dụ hay gặp nhất trong đề thi.
Cách nhận biết nhanh khi làm trắc nghiệm
- Tự hỏi: cơ quan này ở người có nhỏ hơn, kém phát triển hơn so với cơ quan tương ứng ở loài khác không?
- Tự hỏi tiếp: chức năng ban đầu có còn nguyên vẹn không? Nếu cơ quan vẫn hoạt động bình thường và quan trọng thì không phải thoái hóa.
- Chọn đáp án mà tất cả các cơ quan trong đó đều thoái hóa. Chỉ cần lẫn một cơ quan bình thường là loại.
Loại trừ các cơ quan hay bị nhầm
- Xương cùng không phải cơ quan thoái hóa: nó nâng đỡ cột sống và khớp với xương chậu. Cái thoái hóa là xương cụt nằm ngay dưới.
- Tuyến ức, tuyến giáp, lá lách vẫn có chức năng rõ ràng (miễn dịch, nội tiết), nên không phải cơ quan thoái hóa.
- Tay người, chi trước của mèo, vây cá voi là cơ quan tương đồng (cùng nguồn gốc, khác chức năng), không phải thoái hóa.
- Cánh dơi và cánh côn trùng là cơ quan tương tự (khác nguồn gốc, cùng chức năng).
Phân biệt ba khái niệm dễ lẫn
| Loại | Nguồn gốc | Chức năng | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Cơ quan tương đồng | Cùng | Có thể khác | Chi trước người và chi trước mèo |
| Cơ quan tương tự | Khác | Giống | Cánh chim và cánh côn trùng |
| Cơ quan thoái hóa | Cùng với cơ quan phát triển ở loài khác | Mất hoặc gần như mất | Ruột thừa, xương cụt ở người |
Mẹo nhớ: “Thoái hóa thì teo, còn dấu vết” – ruột thừa teo, răng khôn teo, đuôi chỉ còn xương cụt, mí mắt thứ ba chỉ còn nếp nhỏ.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng cơ quan thoái hóa là cơ quan “hoàn toàn vô dụng”. Thực tế có cơ quan còn giữ vai trò phụ (ví dụ ruột thừa chứa mô lympho), nhưng so với tổ tiên thì đã tiêu giảm mạnh nên vẫn xếp là thoái hóa.
- Nhầm xương cùng với xương cụt.
- Nhầm cơ quan thoái hóa với cơ quan tương tự.
Bài luyện tập có đáp án
Câu 1. Cơ quan nào sau đây ở người là cơ quan thoái hóa: tuyến giáp, xương cụt, lá lách hay thận?
Đáp án: xương cụt – di tích của đuôi ở động vật có xương sống.
Câu 2. Vì sao nói nếp thịt nhỏ ở khóe mắt người là bằng chứng tiến hóa?
Đáp án: Nó tương đồng với mí mắt thứ ba ở chim, bò sát nhưng ở người đã tiêu giảm, không còn chức năng che mắt, cho thấy người có chung nguồn gốc với các nhóm động vật đó.
Câu 3. Cánh dơi và cánh bướm là cơ quan tương đồng, tương tự hay thoái hóa?
Đáp án: Cơ quan tương tự, vì chúng khác nguồn gốc nhưng cùng thực hiện chức năng bay.
Câu hỏi thường gặp
Ruột thừa có phải là cơ quan thoái hóa không?
Có. Ruột thừa là di tích của manh tràng lớn ở thú ăn thực vật. Ở người nó nhỏ, chức năng tiêu hóa gần như không còn nên được xếp vào cơ quan thoái hóa.
Xương cùng hay xương cụt là cơ quan thoái hóa?
Xương cụt là cơ quan thoái hóa (di tích của đuôi). Xương cùng vẫn có chức năng nâng đỡ và nối với xương chậu nên không thoái hóa.
Cơ quan thoái hóa khác cơ quan tương đồng thế nào?
Cơ quan tương đồng có cùng nguồn gốc nhưng có thể khác chức năng. Cơ quan thoái hóa cũng tương đồng với cơ quan ở loài khác nhưng đã tiêu giảm và mất hoặc gần mất chức năng.
Cơ quan thoái hóa là bằng chứng tiến hóa nào?
Đó là bằng chứng giải phẫu so sánh, cho thấy các loài có nguồn gốc chung và cơ quan thay đổi theo điều kiện sống qua thời gian.