Trả lời nhanh
Núi lửa và động đất là hệ quả của nội lực, tức là các lực sinh ra từ bên trong Trái Đất. Biểu hiện rõ nhất là sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo thuộc lớp vỏ Trái Đất. Khi các mảng xô vào nhau hoặc tách xa nhau, vỏ Trái Đất bị rung chuyển và macma có thể trào lên mặt đất.
Điền khuyết cho đúng
Câu hoàn chỉnh: “Núi lửa và động đất là hệ quả của hoạt động nội lực (sự di chuyển của các mảng kiến tạo).”
Nếu đề cho sẵn các phương án, em chọn phương án nói về lực bên trong Trái Đất hoặc sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo. Loại các phương án nói về gió, mưa, nước chảy, nhiệt độ hay hoạt động con người.
Vì sao là nội lực?
Lớp vỏ Trái Đất không liền một khối mà gồm nhiều mảng kiến tạo nằm trên lớp man-ti có nhiệt độ cao. Các mảng này di chuyển rất chậm nhưng liên tục. Năng lượng từ bên trong Trái Đất là nguồn gốc của sự di chuyển đó, nên gọi là nội lực.
- Hai mảng xô vào nhau: đá bị nén ép, uốn nếp thành núi. Có nơi một mảng bị hút chìm xuống dưới mảng kia, đá nóng chảy thành macma. Vùng này thường xảy ra động đất và núi lửa.
- Hai mảng tách xa nhau: macma từ dưới trào lên qua khe nứt, tạo núi lửa hoặc sống núi ngầm dưới đại dương.
- Hai mảng trượt ngang nhau: đá tích tụ năng lượng rồi bị đứt gãy đột ngột, gây động đất.
Vì vậy núi lửa và động đất thường tập trung dọc ranh giới các mảng. Ví dụ điển hình là “Vành đai lửa” quanh Thái Bình Dương.
Núi lửa và động đất là gì?
| Hiện tượng | Bản chất | Tác động thường gặp |
|---|---|---|
| Núi lửa | Macma từ sâu trong lòng đất phun trào lên bề mặt, cùng khí, tro bụi. | Dung nham, tro bụi vùi lấp nhà cửa, ruộng đất. Về lâu dài, đất đá núi lửa phong hoá cho đất đai màu mỡ. |
| Động đất | Sự rung chuyển đột ngột của lớp vỏ Trái Đất. | Nhà cửa sập đổ, đất nứt, có thể kéo theo sóng thần nếu tâm chấn ở dưới biển. |
Phân biệt nội lực và ngoại lực
| Tiêu chí | Nội lực | Ngoại lực |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Bên trong Trái Đất | Bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất (nhiệt độ, gió, mưa, nước chảy, sinh vật…) |
| Tác động chính | Nén ép, làm uốn nếp, đứt gãy, phun trào macma | Phong hoá, xói mòn, vận chuyển, bồi tụ |
| Kết quả | Làm địa hình gồ ghề hơn (núi, núi lửa, động đất) | San bằng, bào mòn địa hình |
Mẹo nhớ: hiện tượng có “rung”, “phun”, “nâng”, “nứt” từ dưới đất lên là nội lực. Hiện tượng làm đá “mòn”, “vỡ”, “bồi” trên mặt đất là ngoại lực.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “ngoại lực” vì thấy núi lửa phun lên mặt đất. Mặt đất chỉ là nơi hiện tượng diễn ra, còn nguyên nhân nằm ở bên trong Trái Đất.
- Cho rằng động đất chỉ do núi lửa gây ra. Phần lớn động đất do đứt gãy, dịch chuyển mảng. Núi lửa chỉ là một nguyên nhân phụ.
- Nghĩ vỏ Trái Đất đứng yên. Các mảng kiến tạo luôn chuyển động, chỉ là rất chậm.
Bài luyện tập
- Đúng hay sai: “Mưa lớn kéo dài là nguyên nhân chính gây ra núi lửa phun trào.”
Đáp án: Sai. Mưa là ngoại lực. Núi lửa phun trào do macma bị đẩy lên từ bên trong, thuộc nội lực. - Xếp vào nội lực hay ngoại lực: (a) động đất; (b) đá bị gió mài mòn; (c) hai mảng kiến tạo xô nhau tạo dãy núi; (d) sông bồi đắp đồng bằng.
Đáp án: Nội lực: (a), (c). Ngoại lực: (b), (d). - Giải thích: Vì sao vùng ven Thái Bình Dương hay có động đất và núi lửa?
Đáp án gợi ý: Vùng này nằm trên ranh giới nhiều mảng kiến tạo tiếp xúc nhau. Các mảng xô, hút chìm hoặc trượt nhau nên vỏ Trái Đất kém ổn định.
Ghi nhớ
Núi lửa và động đất là hệ quả của nội lực, mà biểu hiện rõ nhất là sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo. Hai hiện tượng này tập trung ở ranh giới mảng và làm thay đổi bề mặt Trái Đất theo hướng gồ ghề hơn.
Câu hỏi thường gặp
Núi lửa và động đất là hệ quả của nội lực hay ngoại lực?
Của nội lực. Đây là lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, thể hiện qua sự dịch chuyển của các mảng kiến tạo và sự trào lên của macma.
Vì sao núi lửa và động đất thường xảy ra cùng một vùng?
Cả hai thường tập trung ở ranh giới các mảng kiến tạo, nơi vỏ Trái Đất kém ổn định, có nhiều đứt gãy và macma dễ trào lên.
Núi lửa là gì?
Núi lửa là hiện tượng macma từ sâu trong lòng đất phun trào lên bề mặt cùng khí, tro bụi, tạo nên dung nham và các miệng núi lửa.
Ngoại lực có gây ra động đất không?
Về cơ bản là không. Ngoại lực như gió, mưa, nước chảy chủ yếu làm phong hoá, xói mòn và bồi tụ. Động đất do nội lực gây ra.