Trả lời nhanh
Chủ thể trữ tình là người trực tiếp bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ (thường là “tôi”, “ta”, “con”, “em”… hoặc ẩn đi). Muốn xác định, em tìm đại từ nhân xưng, giọng điệu và điểm nhìn của bài. Cảm hứng chủ đạo là tình cảm bao trùm toàn bài, rút ra từ nhan đề, hình ảnh, từ ngữ biểu cảm nổi bật.
1. Hiểu đúng hai khái niệm
- Chủ thể trữ tình (còn gọi là nhân vật trữ tình, cái “tôi” trữ tình): là hình tượng người đang cảm, đang nghĩ, đang nói trong thơ. Đó có thể là chính tác giả, cũng có thể là một nhân vật tác giả hoá thân (người lính, người mẹ, người phụ nữ xưa…).
- Cảm hứng chủ đạo: là mạch cảm xúc, thái độ tình cảm xuyên suốt tác phẩm, ví dụ: yêu thiên nhiên, nhớ quê hương, tự hào dân tộc, xót xa thân phận, cảm phục con người…
Hai khái niệm này đi liền nhau: biết ai đang cảm xúc thì mới nói được người ấy cảm xúc như thế nào.
2. Bốn bước xác định chủ thể trữ tình
- Tìm đại từ nhân xưng. Gặp “tôi, ta, anh, em, con, mình…” thì đây thường là dấu hiệu rõ nhất. Chú ý: người xưng “tôi” chưa chắc là tác giả ngoài đời.
- Nếu không có đại từ, tìm dấu vết cảm nhận. Ai đang nhìn, đang nghe, đang buồn, đang nhớ? Các động từ như “nhớ, thương, ngắm, nghe, mong…” và những tính từ chỉ tâm trạng cho biết có một con người đứng sau câu thơ.
- Xác định điểm nhìn và hoàn cảnh. Người đó đứng ở đâu (đèo, bến sông, chiến trường, góc phố…), vào lúc nào (chiều, đêm khuya, mùa thu…), trong hoàn cảnh nào (xa quê, chờ đợi, chia ly…).
- Gọi tên bằng một cụm danh từ cụ thể. Ví dụ: “người lữ khách xa nhà”, “người con xa quê nhớ mẹ”, “người phụ nữ xưa tự nói về thân phận mình”. Tránh trả lời chung chung “tác giả” nếu bài có nhân vật rõ.
3. Bốn bước nêu cảm hứng chủ đạo
- Đọc nhan đề và những câu mở – kết. Chúng thường gói ý chính của bài.
- Gạch chân từ ngữ biểu cảm, hình ảnh lặp lại. Từ ngữ cùng một trường nghĩa (buồn, vắng, lạnh…) thường báo hiệu tình cảm bao trùm.
- Xem giọng điệu. Tha thiết, trầm lắng, hào hùng, tự hào, xót xa, mỉa mai… mỗi giọng điệu gắn với một kiểu cảm hứng.
- Chốt bằng một câu hoàn chỉnh theo mẫu: Cảm hứng chủ đạo của bài thơ là… (tình cảm gì) đối với… (đối tượng gì).
4. Ví dụ phân tích
Ví dụ 1: “Qua Đèo Ngang” (Bà Huyện Thanh Quan)
Hai câu thơ: “Nhớ nước đau lòng con quốc quốc, / Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.”
- Chủ thể trữ tình: bài không có đại từ “tôi”, nhưng có người đang đứng trên đèo, nhìn cảnh, nghe tiếng chim và nhớ nước, thương nhà. Đó là người lữ khách (nhà thơ) cô đơn giữa cảnh hoang vắng.
- Cảm hứng chủ đạo: nỗi buồn cô đơn, hoài cổ, nhớ nước thương nhà trước cảnh thiên nhiên vắng lặng.
Ví dụ 2: “Thu điếu” (Nguyễn Khuyến)
Hai câu thơ: “Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, / Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.”
- Chủ thể trữ tình: người ngồi câu cá, ngắm cảnh thu – tức nhà thơ ẩn đi sau cảnh vật, thể hiện ở cách quan sát và cảm nhận.
- Cảm hứng chủ đạo: tình yêu thiên nhiên, gắn với nỗi buồn lặng lẽ, tâm sự của người trí thức sống ẩn dật.
Ví dụ 3: “Bánh trôi nước” (Hồ Xuân Hương)
- Chủ thể trữ tình: người phụ nữ xưa tự nói về mình qua cách xưng “thân em” – nhân vật hoá thân, không phải một người đàn ông miêu tả bánh.
- Cảm hứng chủ đạo: xót xa cho thân phận bấp bênh của người phụ nữ, đồng thời ngợi ca vẻ đẹp và tấm lòng son sắt của họ.
5. Lỗi sai thường gặp
- Đồng nhất mọi chủ thể trữ tình với tác giả. Có bài nhà thơ nhập vai người khác (người phụ nữ, người lính, con hổ…); khi đó chủ thể là nhân vật được hoá thân.
- Nhầm chủ thể trữ tình với đối tượng được tả. Trong thơ tả cảnh, cảnh là đối tượng, người ngắm cảnh mới là chủ thể.
- Nêu cảm hứng quá chung: chỉ viết “buồn” hay “yêu” mà không nói buồn vì điều gì, yêu cái gì.
- Chỉ dựa vào một câu mà bỏ qua toàn bài. Cảm hứng chủ đạo phải bao quát cả bài, không phải một khổ.
- Nhầm cảm hứng chủ đạo với chủ đề. Cảm hứng là tình cảm; chủ đề là vấn đề bài thơ đề cập. Hai ý gần nhau nhưng không giống nhau.
6. Mẹo nhớ nhanh
Em nhớ công thức “Ai – Ở đâu – Cảm gì – Về điều gì”: Ai đang nói? Họ đứng ở hoàn cảnh nào? Họ cảm xúc gì? Cảm xúc ấy hướng về điều gì? Trả lời đủ bốn ý là em đã có đáp án gọn và đầy đủ.
7. Bài luyện tập
Bài 1. Đọc đoạn thơ tự đặt sau, xác định chủ thể trữ tình và cảm hứng chủ đạo:
Mẹ ra đồng từ lúc gà chưa gáy,
Con nằm nghe tiếng guốc nhẹ ngoài sân.
Giờ con lớn, đi xa miền phố thị,
Vẫn nhớ hoài bóng mẹ buổi tinh sương.
Đáp án: Chủ thể trữ tình là người con đã trưởng thành, xa quê, xưng “con”. Cảm hứng chủ đạo là tình yêu thương, lòng biết ơn và nỗi nhớ dành cho mẹ tảo tần.
Bài 2. Với đoạn thơ tự đặt sau (không có đại từ nhân xưng):
Chiều xuống chậm trên triền đê vắng lặng,
Cánh diều nghiêng chở nắng về phía sông.
Cỏ lau bạc lặng thầm trong gió,
Lòng người xa bỗng thấy nhẹ mênh mông.
Đáp án: Chủ thể trữ tình là người xa quê đang đứng ngắm cảnh chiều trên triền đê (hiện qua cách quan sát và câu cuối). Cảm hứng chủ đạo là tình yêu thiên nhiên, nỗi nhớ quê nhẹ nhàng và cảm giác bình yên.
Bài 3. Vì sao nói “Thân em như hạt mưa sa” không thể coi là lời của nhà thơ nam nói về mình? Gợi ý: vì cách xưng “thân em” là giọng của người phụ nữ; tác giả đã nhập vai để nói thay thân phận phụ nữ trong xã hội cũ.
Câu hỏi thường gặp
Chủ thể trữ tình có phải lúc nào cũng là tác giả không?
Không. Nhiều khi chủ thể trữ tình là một nhân vật mà nhà thơ nhập vai, như người phụ nữ, người lính hay một con vật. Chỉ khi bài thơ bộc lộ trực tiếp tâm sự của nhà thơ thì chủ thể mới gần với tác giả.
Bài thơ không có từ "tôi" thì xác định chủ thể trữ tình thế nào?
Em tìm xem ai đang nhìn, nghe, nhớ, buồn trong bài, dựa vào động từ, tính từ chỉ tâm trạng, điểm nhìn và hoàn cảnh. Khi đó chủ thể trữ tình là cái "tôi" ẩn, thường gọi là nhà thơ hoặc người đang cảm nhận cảnh vật.
Cảm hứng chủ đạo khác gì chủ đề của bài thơ?
Cảm hứng chủ đạo là tình cảm, thái độ bao trùm bài thơ (yêu, nhớ, xót xa, tự hào…). Chủ đề là vấn đề, nội dung mà bài thơ đề cập. Em có thể nói: cảm hứng là "cảm", chủ đề là "điều được nói tới".
Nên trình bày câu trả lời cảm hứng chủ đạo như thế nào cho đủ ý?
Viết thành một câu hoàn chỉnh: nêu loại tình cảm, đối tượng của tình cảm đó và có thể kèm dẫn chứng ngắn từ hình ảnh hoặc từ ngữ nổi bật trong bài.