Trả lời nhanh
Trao đổi chất ở tế bào gồm hai quá trình chuyển hoá vật chất: đồng hoá (tổng hợp chất đơn giản thành chất phức tạp, tích luỹ năng lượng) và dị hoá (phân giải chất phức tạp thành chất đơn giản, giải phóng năng lượng). Hai quá trình diễn ra đồng thời, liên hệ chặt chẽ và luôn đi kèm sự biến đổi năng lượng.
Đọc sơ đồ: tế bào trao đổi chất như thế nào?
Sơ đồ về trao đổi chất ở tế bào thường có ba “chặng”. Em đọc theo thứ tự từ trái sang phải sẽ thấy rất rõ.
- Lấy chất vào: tế bào nhận chất dinh dưỡng, O2, nước… từ môi trường, qua màng sinh chất.
- Chuyển hoá trong tế bào: các chất được biến đổi nhờ enzyme, gồm đồng hoá và dị hoá.
- Thải chất ra: sản phẩm không cần thiết như CO2, nước, urea… được đưa ra môi trường.
Lưu ý: nếu câu hỏi chỉ hỏi “những quá trình nào” của chuyển hoá vật chất trong tế bào thì đáp án là đồng hoá và dị hoá. Phần lấy vào, thải ra là các bước nối tế bào với môi trường.
Hai quá trình chính
| Tiêu chí | Đồng hoá | Dị hoá |
|---|---|---|
| Bản chất | Tổng hợp chất phức tạp từ chất đơn giản | Phân giải chất phức tạp thành chất đơn giản |
| Năng lượng | Tích luỹ (cần năng lượng, ví dụ từ ATP) | Giải phóng (một phần tạo ATP, phần còn lại thành nhiệt) |
| Ví dụ | Quang hợp; tổng hợp protein từ amino acid; tổng hợp tinh bột | Hô hấp tế bào; phân giải tinh bột thành glucose; phân giải lipid |
Vì sao đồng hoá và dị hoá luôn đi cùng nhau?
- Dị hoá cung cấp năng lượng (ATP) cho các phản ứng tổng hợp của đồng hoá.
- Dị hoá cũng tạo ra các chất trung gian làm nguyên liệu cho đồng hoá.
- Đồng hoá tạo ra các chất (protein, enzyme, tinh bột…) để tế bào có cấu trúc và có nguyên liệu cho dị hoá.
Mẹo nhớ: đồng hoá = “xây nhà” (tốn năng lượng), dị hoá = “phá nhà lấy vật liệu” (thu được năng lượng và vật liệu).
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm chiều năng lượng: dị hoá giải phóng năng lượng, đồng hoá thì tích luỹ. Không đảo ngược.
- Cho rằng chỉ động vật mới có dị hoá: thực vật vẫn hô hấp tế bào nên vẫn dị hoá cả ngày lẫn đêm.
- Cho rằng quang hợp là dị hoá: quang hợp tổng hợp chất hữu cơ từ CO2 và nước, nên thuộc đồng hoá.
- Quên vai trò enzyme: mọi phản ứng chuyển hoá trong tế bào đều cần enzyme xúc tác.
Luyện tập
Câu 1. Quá trình tế bào cơ phân giải glucose để lấy năng lượng co cơ thuộc đồng hoá hay dị hoá?
Đáp án: Dị hoá, vì chất phức tạp (glucose) bị phân giải thành chất đơn giản và giải phóng năng lượng.
Câu 2. Tế bào tuyến tuỵ tổng hợp enzyme tiêu hoá từ amino acid. Đây là quá trình nào, năng lượng thay đổi ra sao?
Đáp án: Đồng hoá; cần tiêu tốn năng lượng (ATP) để nối các amino acid thành chuỗi polypeptide.
Câu 3. Vì sao nói trao đổi chất là đặc trưng của sự sống?
Đáp án: Nhờ trao đổi chất, tế bào lấy được nguyên liệu và năng lượng để xây dựng cấu trúc, sinh trưởng, vận động và duy trì ổn định bên trong. Nếu ngừng trao đổi chất, tế bào chết.
Tóm tắt để ghi vở
- Trao đổi chất ở tế bào = lấy chất vào, chuyển hoá chất, thải chất ra.
- Chuyển hoá vật chất gồm đồng hoá và dị hoá.
- Hai quá trình gắn liền nhau qua năng lượng ATP và các chất trung gian.
Cùng chuyên đề: Bài nằm trong mục lục Giải Sinh 10 Bài 11 (Chân trời sáng tạo): Vận chuyển các chất qua màng.
Câu hỏi thường gặp
Trao đổi chất ở tế bào gồm những quá trình nào?
Gồm đồng hoá (tổng hợp, tích luỹ năng lượng) và dị hoá (phân giải, giải phóng năng lượng). Hai quá trình này diễn ra đồng thời trong tế bào.
Quang hợp là đồng hoá hay dị hoá?
Quang hợp là đồng hoá, vì tạo chất hữu cơ phức tạp (glucose) từ chất đơn giản (CO2 và nước) và tích luỹ năng lượng ánh sáng thành năng lượng hoá học.
Hô hấp tế bào thuộc quá trình nào?
Hô hấp tế bào thuộc dị hoá, vì phân giải chất hữu cơ như glucose, giải phóng năng lượng để tạo ATP.
Mối quan hệ giữa đồng hoá và dị hoá là gì?
Dị hoá cung cấp năng lượng và chất trung gian cho đồng hoá. Đồng hoá tạo chất cho tế bào và nguyên liệu cho dị hoá, nên hai quá trình đối lập nhưng thống nhất.