Trả lời nhanh
Khi học môn Công nghệ lớp 10, đánh giá một công nghệ thường được tóm tắt theo 5 nhóm tiêu chí: hiệu quả (kinh tế, kĩ thuật), mức độ tiên tiến, độ an toàn, tác động đến môi trường và khả năng phát triển lâu dài. Vì sao là 5? Vì một công nghệ tốt không chỉ chạy được mà còn phải có lợi, an toàn cho người dùng, ít hại môi trường và còn chỗ để nâng cấp.
Đánh giá công nghệ là gì?
Đánh giá công nghệ là việc xem xét một công nghệ có đáp ứng mục tiêu đặt ra hay không và có phù hợp với điều kiện sử dụng hay không. Kết quả đánh giá giúp ta quyết định nên chọn, cải tiến hay thay thế công nghệ đó.
Muốn đánh giá khách quan, ta không nhận xét theo cảm tính (“cái này trông hiện đại”) mà so sánh dựa trên các tiêu chí rõ ràng. Đó là lí do sách giáo khoa đưa ra một bộ tiêu chí để học sinh vận dụng.
5 nhóm tiêu chí đánh giá công nghệ
| Tiêu chí | Câu hỏi cần đặt ra | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hiệu quả | Làm ra sản phẩm có chất lượng không, tốn bao nhiêu thời gian, nguyên liệu và chi phí? | Máy gặt đập liên hợp gặt nhanh hơn gặt tay nhiều lần, giảm công lao động |
| Mức độ tiên tiến | Công nghệ này mới hay cũ, có tự động hoá không, so với các công nghệ khác ra sao? | Điện thoại dùng màn hình cảm ứng tiên tiến hơn điện thoại bàn phím cơ |
| An toàn | Có gây nguy hiểm cho người vận hành và người dùng không? | Bàn là có chức năng tự ngắt khi quá nhiệt |
| Tác động đến môi trường | Thải ra khí, nước thải, chất thải rắn hay tiếng ồn ở mức nào? | Xe điện không thải khí CO2 trực tiếp khi chạy |
| Khả năng phát triển | Có thể nâng cấp, mở rộng, thích ứng với nhu cầu tương lai không? | Phần mềm cho phép cập nhật phiên bản mới |
Lưu ý khi gặp câu hỏi trắc nghiệm
Các tài liệu có thể chia nhỏ hoặc gộp tiêu chí theo cách khác nhau, ví dụ tách “chi phí” thành một tiêu chí riêng. Vì vậy nếu đề cho sẵn bốn phương án 2, 3, 4, 5, hãy đối chiếu với danh sách trong sách giáo khoa lớp của mình. Con số 5 là cách tóm tắt phổ biến nhất cho các nhóm ý nêu trên.
- Đừng nhầm “tiêu chí đánh giá công nghệ” với “tiêu chí đánh giá sản phẩm công nghệ” (độ bền, thẩm mĩ, giá bán).
- Đừng nhầm với các yếu tố của hệ thống kĩ thuật (đầu vào, xử lí, đầu ra).
Cách đánh giá một công nghệ theo từng bước
- Xác định công nghệ cần đánh giá và mục đích sử dụng.
- Chọn các tiêu chí phù hợp (không phải lúc nào cũng dùng hết).
- Thu thập thông tin cho từng tiêu chí: số liệu, quan sát, ý kiến người dùng.
- So sánh với công nghệ khác hoặc với yêu cầu đặt ra.
- Kết luận: nên dùng, cần cải tiến hay nên thay thế.
Ví dụ vận dụng: so sánh hai cách tưới cây
Tưới bằng vòi tay cần nhiều công, nước dễ lãng phí. Tưới nhỏ giọt tự động tốn chi phí lắp đặt ban đầu nhưng tiết kiệm nước và công lao động.
- Hiệu quả: tưới nhỏ giọt cao hơn về nước và công, nhưng vốn đầu tư lớn hơn.
- Tiên tiến: tưới nhỏ giọt có cảm biến, hẹn giờ nên tiên tiến hơn.
- An toàn: cả hai đều an toàn nếu dùng điện đúng quy cách.
- Môi trường: tưới nhỏ giọt ít lãng phí nước, ít rửa trôi phân bón.
- Khả năng phát triển: hệ thống nhỏ giọt dễ mở rộng thêm cảm biến độ ẩm.
Từ bảng đánh giá, một trang trại vừa và lớn nên chọn tưới nhỏ giọt, còn vườn rau nhỏ vài mét vuông có thể vẫn dùng vòi tay cho đỡ tốn kém.
Mẹo nhớ nhanh
Hãy nhớ câu “Hiệu – Tiến – An – Môi – Phát”: Hiệu quả, Tiên tiến, An toàn, Môi trường, Phát triển. Mỗi chữ đầu gợi một tiêu chí, đọc vài lần là thuộc.
Luyện tập có đáp án
- Máy rửa bát tiêu thụ ít điện, ít nước nhưng có thể rò điện nếu dùng sai cách. Tiêu chí nào đang bị nghi ngờ? Đáp án: tiêu chí an toàn.
- Một nhà máy dùng công nghệ cũ, thải khói đen ra ngoài. Tiêu chí nào chưa đạt? Đáp án: tác động đến môi trường và có thể cả mức độ tiên tiến.
- Tại sao một công nghệ rẻ nhưng không thể nâng cấp lại bị đánh giá thấp về lâu dài? Đáp án: vì khả năng phát triển hạn chế, sau vài năm phải thay mới, tốn kém hơn.
Lỗi sai thường gặp
- Chỉ nhìn giá rẻ mà bỏ qua an toàn và môi trường.
- Cho rằng công nghệ mới luôn tốt hơn công nghệ cũ; thực tế còn phải xét điều kiện sử dụng.
- Kết luận mà không có số liệu hay lập luận đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
Có mấy tiêu chí đánh giá công nghệ?
Cách tóm tắt phổ biến là 5 nhóm tiêu chí: hiệu quả, mức độ tiên tiến, an toàn, tác động đến môi trường và khả năng phát triển. Nếu đề kiểm tra dựa trên một sách cụ thể, hãy đối chiếu với danh sách trong sách đó.
Có cần dùng cả 5 tiêu chí khi đánh giá không?
Không bắt buộc. Tuỳ mục đích và đối tượng, ta chọn các tiêu chí quan trọng nhất, nhưng tiêu chí an toàn và môi trường hầu như luôn cần xem xét.
Đánh giá công nghệ để làm gì?
Để có căn cứ chọn, cải tiến hoặc thay thế công nghệ, tránh quyết định theo cảm tính và tránh lãng phí chi phí.
Khả năng phát triển của công nghệ nghĩa là gì?
Là khả năng nâng cấp, mở rộng và thích ứng với nhu cầu mới, ví dụ phần mềm có thể cập nhật hoặc máy móc có thể thêm module.