Các địa mảng trong lớp vỏ Trái Đất có đặc điểm nào sau đây?

Địa mảng là gì?

Lớp vỏ Trái Đất là lớp đá cứng, mỏng nhất, nằm ngoài cùng. Lớp vỏ này không phải một mặt cầu liền khối mà bị nứt vỡ thành nhiều mảng lớn nhỏ khác nhau. Mỗi mảng như vậy gọi là địa mảng hay mảng kiến tạo.

Các địa mảng “nằm” trên lớp manti trên có vật chất quánh dẻo, nên chúng có thể trôi đi rất chậm theo thời gian dài.

Những đặc điểm cần nhớ của các địa mảng

• Số lượng: gồm 7 mảng lớn (Âu – Á, Phi, Bắc Mĩ, Nam Mĩ, Ấn Độ – Ô-xtrây-li-a, Thái Bình Dương, Nam Cực) và một số mảng nhỏ hơn.
• Thành phần: mỗi mảng thường gồm cả phần lục địa và phần đại dương; riêng mảng Thái Bình Dương chủ yếu là đại dương.
• Chuyển động: các mảng luôn di chuyển, nhưng rất chậm, chỉ vài xentimét mỗi năm. Con người hầu như không nhận ra trong đời sống hằng ngày.
• Cách tiếp xúc: hai mảng kề nhau có thể tách xa nhau, xô vào nhau hoặc trượt ngang qua nhau.
• Hệ quả: ở nơi tiếp xúc giữa các mảng, vỏ Trái Đất không ổn định, thường xảy ra động đất, núi lửa, hình thành núi cao hoặc các vực sâu đại dương.

Ba kiểu tiếp xúc giữa các địa mảng

Cách loại trừ đáp án sai khi gặp câu hỏi này

Khi đề đưa ra các phương án, em hãy đối chiếu với “bộ ba từ khoá”: nhiều mảng – luôn di chuyển – rất chậm. Phương án nào trái một trong ba ý này thì loại.

• “Các địa mảng đứng yên, cố định”: sai, vì các mảng luôn dịch chuyển.
• “Di chuyển rất nhanh, dễ quan sát”: sai, vì tốc độ chỉ khoảng vài cm/năm.
• “Lớp vỏ là một khối liền”: sai, vì lớp vỏ gồm nhiều mảng ghép lại.
• “Chỉ gồm phần đại dương” hoặc “chỉ gồm phần lục địa”: thường sai, vì nhiều mảng có cả hai phần.
• “Có thể tách rời nhau hoặc xô vào nhau”: đúng, khớp với đặc điểm chuyển động của các mảng.

Mẹo nhớ

Hãy hình dung vỏ Trái Đất như vỏ quả trứng luộc bị nứt: các mảnh vỏ vẫn dính vào lớp bên trong nhưng có thể xê dịch nhẹ. Khác ở chỗ, mảnh “vỏ” Trái Đất trôi rất chậm, cỡ tốc độ mọc của móng tay.

Lỗi sai thường gặp

• Nhầm “địa mảng” với “lục địa”. Lục địa chỉ là phần đất liền nổi trên mặt nước, còn địa mảng là một mảng của cả lớp vỏ, có thể gồm lục địa lẫn đại dương.
• Cho rằng chỉ ở vùng núi lửa mới có địa mảng. Thực tế toàn bộ lớp vỏ đều được chia thành các mảng.
• Nghĩ rằng “di chuyển” nghĩa là nhanh, nên chọn phương án sai.

Bài luyện tập

1. Điền khuyết: Lớp vỏ Trái Đất do nhiều … kề nhau tạo thành; các mảng này di chuyển rất … trên lớp … của manti trên.
   Đáp án: địa mảng; chậm; vật chất quánh dẻo.
2. Đúng hay sai? “Hai địa mảng chỉ có thể xô vào nhau, không thể tách xa nhau.”
   Đáp án: Sai, vì còn có kiểu tách rời và trượt ngang.
3. Giải thích: Vì sao nơi tiếp xúc giữa các địa mảng thường có động đất và núi lửa?
   Gợi ý đáp án: Ở đó các mảng xô, tách hoặc cọ xát nhau nên vỏ Trái Đất không ổn định; năng lượng tích tụ được giải phóng gây động đất, còn macma dễ theo khe nứt trào lên tạo núi lửa.