Trả lời nhanh
Dao động thủy triều trong tháng lớn nhất vào ngày trăng tròn và ngày không trăng. Khi đó Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất nằm thẳng hàng, hai “bướu nước” do Mặt Trăng và Mặt Trời tạo ra chồng khít lên nhau nên nước lên rất cao, rút rất thấp – gọi là triều cường. Trong trắc nghiệm, em chọn phương án “trăng tròn và không trăng”.
Đề bài và đáp án
Câu hỏi: Dao động thủy triều trong tháng lớn nhất vào ngày …
Đáp án: trăng tròn và không trăng.
Bài này giải thích bằng hình ảnh “bướu nước” để em hiểu vì sao cả hai ngày đều là triều cường, chứ không chỉ học thuộc. Muốn xem phân tích từng phương án nhiễu, em tham khảo Dao động thủy triều lớn nhất vào các ngày nào?; muốn luyện dạng “phát biểu không đúng” kèm bảng ngày âm lịch, xem Phát biểu nào không đúng với dao động của thủy triều?.
Hình dung “hai bướu nước” trên Trái Đất
Lực hút của Mặt Trăng tác động lên phía Trái Đất gần nó mạnh hơn phía xa. Sự chênh lệch đó kéo lớp nước đại dương phồng lên thành hai bướu: một bướu ở phía hướng về Mặt Trăng, một bướu ở phía đối diện. Trái Đất tự quay quanh trục nên một địa điểm lần lượt đi qua bướu nước (nước lên) và chỗ trũng giữa hai bướu (nước xuống).
Mặt Trời cũng tạo ra hai bướu nước như vậy, nhưng nhỏ hơn – chỉ bằng khoảng một nửa – vì Mặt Trời ở rất xa Trái Đất. Thủy triều thực tế là kết quả cộng hai cặp bướu này.
Vì sao cả trăng tròn và không trăng đều là triều cường?
Đây là điểm nhiều bạn thắc mắc nhất: ngày không trăng, Mặt Trăng và Mặt Trời ở cùng một phía; ngày trăng tròn, chúng ở hai phía Trái Đất. Vậy sao kết quả lại giống nhau?
Câu trả lời nằm ở chỗ mỗi thiên thể tạo ra hai bướu đối xứng. Dù Mặt Trời ở cùng phía hay phía đối diện với Mặt Trăng, cặp bướu của nó vẫn nằm trên cùng một đường thẳng với cặp bướu của Mặt Trăng. Hai cặp bướu chồng khít lên nhau, nên bướu nước cao nhất và chỗ trũng sâu nhất – biên độ triều lớn nhất.
| Thời điểm | Vị trí | Hai cặp bướu nước | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Không trăng | Mặt Trăng và Mặt Trời cùng phía | Trùng nhau | Triều cường |
| Trăng tròn | Mặt Trăng và Mặt Trời ở hai phía | Vẫn trùng nhau | Triều cường |
| Trăng khuyết | Hai thiên thể vuông góc so với Trái Đất | Lệch nhau 90°, bướu này lấp chỗ trũng của bướu kia | Triều kém |
Mẹo nhớ: “Thẳng hàng thì chồng bướu, vuông góc thì san bướu”.
Triều cường trong thực tế ở Việt Nam
Theo lí thuyết, triều cường ứng với khoảng mùng 1 và rằm âm lịch. Trên thực tế, đỉnh triều ở nhiều nơi thường đến muộn hơn một vài ngày vì khối nước biển có quán tính và chịu ảnh hưởng của đường bờ, độ sâu, hình dạng vịnh.
Ở các thành phố ven sông chịu ảnh hưởng của thủy triều như vùng hạ lưu sông Sài Gòn – Đồng Nai, các đợt triều cường cuối năm có thể làm ngập nhiều tuyến đường thấp trũng, nhất là khi trùng với mưa lớn.
Lỗi sai thường gặp
- Nghĩ rằng “không nhìn thấy trăng thì lực hút yếu”: lực hút không phụ thuộc vào việc ta có thấy Mặt Trăng hay không, mà phụ thuộc vị trí của ba thiên thể.
- Cho rằng Mặt Trời gây thủy triều mạnh hơn vì to hơn: Mặt Trời rất lớn nhưng ở quá xa, nên vai trò gây triều chỉ bằng khoảng một nửa Mặt Trăng.
Kiến thức cần nhớ: thủy triều
Thủy triều là hiện tượng dao động thường xuyên, có chu kì của các khối nước trong biển và đại dương. Nguyên nhân chủ yếu là sức hút của Mặt Trăng và Mặt Trời, trong đó Mặt Trăng giữ vai trò chính. Mỗi tháng có hai lần triều cường (trăng tròn, không trăng) khi ba thiên thể thẳng hàng và hai lần triều kém (trăng khuyết) khi Mặt Trời và Mặt Trăng ở vị trí vuông góc so với Trái Đất. Ở mỗi vùng biển, nước có thể lên xuống một lần trong ngày (nhật triều) hoặc hai lần (bán nhật triều); Vịnh Bắc Bộ của nước ta có chế độ nhật triều khá điển hình.
Câu hỏi luyện tập tương tự
Câu 1. Vì sao vào ngày trăng khuyết, dao động thủy triều nhỏ nhất?
Đáp án: Mặt Trời và Mặt Trăng ở vị trí vuông góc so với Trái Đất, bướu nước do Mặt Trời tạo ra lấp vào chỗ trũng do Mặt Trăng tạo ra, nên chênh lệch mực nước nhỏ nhất.
Câu 2. Thiên thể nào đóng vai trò chính sinh ra thủy triều trên Trái Đất?
Đáp án: Mặt Trăng, vì ở gần Trái Đất hơn Mặt Trời rất nhiều.
Câu 3. Trong một tháng âm lịch có mấy lần triều cường?
Đáp án: 2 lần, vào ngày không trăng và ngày trăng tròn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngày không trăng và trăng tròn đều có triều cường?
Vì mỗi thiên thể tạo ra hai bướu nước đối xứng. Dù Mặt Trời cùng phía hay khác phía với Mặt Trăng, hai cặp bướu vẫn nằm trên một đường thẳng và chồng lên nhau, nên dao động thủy triều lớn nhất.
Mặt Trời hay Mặt Trăng gây thủy triều mạnh hơn?
Mặt Trăng. Tuy nhỏ hơn nhưng Mặt Trăng ở gần Trái Đất hơn nhiều, nên tác động gây triều lớn gấp khoảng hai lần Mặt Trời.
Vì sao đỉnh triều cường thực tế thường lệch vài ngày so với rằm, mùng một?
Do quán tính của khối nước biển cùng ảnh hưởng của đường bờ, độ sâu và hình dạng vịnh nên mực nước thường đạt đỉnh muộn hơn pha trăng một vài ngày.
Nhật triều và bán nhật triều khác nhau thế nào?
Nhật triều là mỗi ngày nước lên, xuống một lần; bán nhật triều là mỗi ngày nước lên, xuống hai lần. Vịnh Bắc Bộ có chế độ nhật triều khá điển hình.