Trả lời nhanh
Càng lên cao nhiệt độ càng giảm vì càng lên cao không khí càng loãng và càng xa mặt đất. Mặt đất hấp thụ bức xạ Mặt Trời rồi toả nhiệt lên không khí ở tầng thấp, nên lên cao nhận được ít nhiệt hơn, lại ít hơi nước, bụi để giữ nhiệt. Trong tầng đối lưu, cứ lên cao 100 m nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C.
Câu hỏi này hỏi gì?
Đây là câu hỏi quen thuộc trong bài về khí quyển (Địa lí 6): “Càng lên cao nhiệt độ càng giảm vì càng lên cao không khí …”. Chỗ trống cần điền là ý nói không khí càng loãng (mật độ không khí giảm), kéo theo việc nhận và giữ nhiệt kém đi.
Nếu đề cho sẵn 4 phương án, hãy chọn phương án có ý “càng loãng, càng ít nhận nhiệt từ mặt đất”. Các phương án nói không khí “càng đặc”, “càng nhiều hơi nước”, “càng gần Mặt Trời nên nóng hơn” đều sai.
Giải thích vì sao nhiệt độ giảm theo độ cao
- Nguồn nhiệt chính của không khí là mặt đất. Bức xạ Mặt Trời xuyên qua khí quyển, ít bị không khí hấp thụ trực tiếp. Mặt đất nóng lên rồi toả nhiệt làm nóng lớp không khí sát bề mặt.
- Càng lên cao càng xa “lò sưởi”. Lớp không khí ở cao nhận ít nhiệt toả ra từ mặt đất hơn lớp ở thấp.
- Không khí loãng giữ nhiệt kém. Ở trên cao, mật độ không khí thấp, ít hơi nước, bụi và khí nhà kính, nên lượng nhiệt giữ lại rất ít.
- Khí quyển ở trên cao có áp suất thấp. Khối khí bốc lên sẽ giãn nở, nên lạnh đi (điều này giải thích thêm vì sao đỉnh núi cao thường lạnh).
Mẹo nhớ: “Lên cao – loãng – xa đất – lạnh”.
Quy luật giảm nhiệt trong tầng đối lưu
Tầng đối lưu là tầng thấp nhất của khí quyển, nơi tập trung gần như toàn bộ hơi nước, mây, mưa. Trong tầng này, trung bình lên cao 100 m nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C, tức khoảng 6°C cho mỗi 1000 m.
Công thức: nhiệt độ ở độ cao h = nhiệt độ ở chân núi − (h : 100) × 0,6.
Ví dụ tính nhiệt độ
Ví dụ (tự đặt): Chân núi cao 0 m, nhiệt độ 28°C. Hỏi ở độ cao 3000 m nhiệt độ là bao nhiêu?
- Số lần giảm: 3000 : 100 = 30 lần.
- Nhiệt độ giảm: 30 × 0,6 = 18°C.
- Nhiệt độ ở 3000 m: 28 − 18 = 10°C.
Những chỗ dễ nhầm
- “Càng lên cao càng gần Mặt Trời nên nóng hơn”: sai. Khoảng cách tới Mặt Trời (khoảng 150 triệu km) gần như không đổi khi leo núi vài km; điều quyết định là nguồn nhiệt từ mặt đất.
- Quên đổi đơn vị: đề cho độ cao theo mét thì chia cho 100 rồi nhân 0,6; nếu tính theo km thì mỗi km giảm 6°C.
- Áp dụng cho mọi tầng khí quyển: quy luật này chỉ đúng trong tầng đối lưu. Ở tầng bình lưu, nhiệt độ có thể tăng theo độ cao do có tầng ô-dôn hấp thụ tia tử ngoại.
Bài luyện tập
- Chân núi có nhiệt độ 25°C. Tính nhiệt độ ở độ cao 2500 m.
Đáp án: 2500 : 100 × 0,6 = 15°C; 25 − 15 = 10°C. - Tại độ cao 1500 m đo được 14°C. Nhiệt độ ở mực nước biển (0 m) cùng thời điểm là bao nhiêu?
Đáp án: giảm 1500 : 100 × 0,6 = 9°C, nên ở 0 m là 14 + 9 = 23°C. - Điền vào chỗ trống: “Không khí ở trên cao nhận ít nhiệt vì càng lên cao không khí càng …, càng … mặt đất.”
Đáp án: loãng; xa.
Câu hỏi thường gặp
Càng lên cao nhiệt độ càng giảm vì càng lên cao không khí như thế nào?
Không khí càng loãng, càng xa mặt đất là nguồn toả nhiệt chính nên nhận và giữ được ít nhiệt hơn, vì vậy nhiệt độ giảm dần.
Lên cao 1000 m thì nhiệt độ giảm bao nhiêu độ?
Trong tầng đối lưu, trung bình cứ lên cao 100 m nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C, nên lên 1000 m giảm khoảng 6°C.
Lên cao gần Mặt Trời hơn sao vẫn lạnh?
Vì không khí được làm nóng chủ yếu nhờ nhiệt toả ra từ mặt đất chứ không phải trực tiếp từ Mặt Trời. Quãng đường lên núi so với khoảng cách tới Mặt Trời là rất nhỏ.
Quy luật giảm 0,6°C/100 m áp dụng ở tầng nào?
Chỉ áp dụng cho tầng đối lưu, tầng thấp nhất của khí quyển. Các tầng cao hơn có quy luật khác.