Trả lời nhanh
Thu vịnh là bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật của Nguyễn Khuyến, vẽ bức tranh mùa thu làng quê Bắc Bộ trong trẻo, thanh tĩnh (trời xanh ngắt, cần trúc, nước biếc, ánh trăng qua song thưa). Qua đó, nhà thơ kín đáo gửi nỗi buồn thời thế, nỗi hoài niệm và sự tự thẹn với bậc ẩn sĩ Đào Tiềm ở hai câu kết.
1. Toàn văn bài thơ
Dưới đây là bản phiên âm thường được dùng trong sách giáo khoa:
Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao,
Cần trúc lơ phơ gió hắt hiu.
Nước biếc trông như tầng khói phủ,
Song thưa để mặc bóng trăng vào.
Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái,
Một tiếng trên không ngỗng nước nào?
Nhân hứng cũng vừa toan cất bút,
Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào.
Nguyễn Khuyến (1835–1909) quê ở Yên Đổ, Hà Nam, đỗ đầu cả ba kì thi nên được gọi là Tam nguyên Yên Đổ. Ông làm quan một thời gian rồi cáo quan về quê, sống giữa cảnh nông thôn. Ba bài Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm thường được gọi là “chùm thơ thu”.
2. Những điều cần nắm trước khi viết
- Thể thơ: thất ngôn bát cú Đường luật (8 câu, mỗi câu 7 chữ), bố cục đề – thực – luận – kết.
- Đề (câu 1–2): cảnh trời thu và cần trúc trong gió.
- Thực (câu 3–4): mặt nước phủ khói sương, ánh trăng qua song cửa.
- Luận (câu 5–6): hoa trước giậu và tiếng ngỗng trên không – cảnh pha lẫn tâm trạng.
- Kết (câu 7–8): hứng làm thơ và nỗi “thẹn với ông Đào”.
Mẹo nhớ: trời – nước – hoa – ngỗng – thơ. Đi từ cảnh cao rộng xuống gần, từ hình ảnh sang âm thanh, rồi khép lại bằng tâm sự.
3. Phân tích từng cặp câu
Hai câu đề: nét vẽ khoáng đạt, hắt hiu
“Xanh ngắt” gợi màu xanh đậm, sâu, thuần một sắc, còn “mấy tầng cao” khiến bầu trời như có nhiều lớp, cao vời vợi. Đối lại với bầu trời bao la là “cần trúc lơ phơ” – hình ảnh nhỏ, mảnh, thưa thớt. Chữ “hắt hiu” thêm vào làn gió nhẹ một chút quạnh vắng. Chỉ hai câu mà đã có không gian rộng, cảnh thanh và hơi buồn.
Hai câu thực: cảnh ngày chuyển sang đêm
“Nước biếc trông như tầng khói phủ” vẽ mặt nước phủ làn hơi mờ ảo. Chú ý cách đảo cú pháp: “nước biếc” đứng đầu, nhưng ý là làn khói (sương) phủ trên mặt nước xanh. Đảo như vậy vừa hợp niêm luật, vừa làm cảnh thêm mềm. Câu sau “Song thưa để mặc bóng trăng vào”: cửa sổ thưa, trăng tự do lách vào. Chữ “để mặc” cho thấy thái độ thư thái, buông lỏng của người ngắm cảnh. Hai câu đối nhau nhịp nhàng, mở ra một cảnh sương và trăng thanh khiết.
Hai câu luận: cảnh chứa tâm trạng
“Hoa năm ngoái” là hoa của năm cũ, gợi thời gian đã trôi và nỗi nhớ về một điều đã qua. Câu thơ chỉ đặt vài chùm hoa trước giậu mà đã làm cảnh bớt vẻ tươi mới, thêm chút ngậm ngùi. Câu sau là âm thanh duy nhất của cả bài: “Một tiếng trên không ngỗng nước nào?”. Tiếng ngỗng trời phá vỡ cái tĩnh lặng, và câu hỏi tu từ cuối câu như một tiếng giật mình, một thoáng bâng khuâng. Có thể hiểu đó là nỗi buồn thời cuộc, lòng nhớ cố quốc; bài văn cần nêu như một cách hiểu, không nên khẳng định tuyệt đối.
Hai câu kết: tự thẹn với “ông Đào”
Cảnh thu đẹp khiến thi nhân “nhân hứng”, toan cất bút làm thơ. Nhưng ông chợt “thẹn với ông Đào”. Ông Đào là Đào Tiềm (Đào Uyên Minh), nhà thơ Trung Quốc nổi tiếng vì từ quan về ẩn, sống thanh bạch, thơ điền viên chân thật. Nguyễn Khuyến thẹn vì thơ mình chưa đạt đến mức tự nhiên ấy, và có thể còn vì mình cáo quan nhưng lòng chưa thể nhàn hẳn trước cảnh đất nước. Câu kết khép lại bằng sự khiêm nhường và nỗi day dứt kín đáo.
4. Nghệ thuật và nội dung chính
| Phương diện | Biểu hiện |
|---|---|
| Nghệ thuật | Thể thơ Đường luật nhuần nhuyễn; đối ở các cặp thực, luận; từ láy (lơ phơ, hắt hiu); đảo ngữ; lấy tiếng động phá cảnh tĩnh; câu hỏi tu từ; điển tích “ông Đào” |
| Nội dung | Bức tranh thu làng quê thanh tĩnh, hồn hậu; nỗi buồn man mác, hoài niệm; tâm sự kín đáo của nhà nho yêu nước, thương dân |
5. Dàn ý phân tích bài thơ Thu vịnh
Mở bài
- Giới thiệu mùa thu trong thơ trung đại; Nguyễn Khuyến và chùm thơ thu.
- Giới thiệu Thu vịnh và nêu nhận định chung: cảnh thu thanh tĩnh, tình thu man mác.
Thân bài
- Hai câu đề: bầu trời xanh ngắt, cần trúc lơ phơ, gió hắt hiu.
- Hai câu thực: nước biếc, khói sương, song thưa, bóng trăng; thái độ thư thái.
- Hai câu luận: hoa năm ngoái, tiếng ngỗng; cảnh gợi tâm trạng, nỗi hoài niệm.
- Hai câu kết: nhân hứng, thẹn với ông Đào; nhân cách và tâm sự của thi nhân.
- Nghệ thuật: thể thơ, đối, từ láy, đảo ngữ, động – tĩnh, điển tích.
Kết bài
- Khẳng định giá trị: vẻ đẹp thơ thu Nguyễn Khuyến, tấm lòng với quê hương, đất nước.
- Liên hệ cảm nhận riêng của em.
6. Ba bài văn mẫu
Mẫu 1: bài văn hoàn chỉnh (đi theo bố cục bài thơ)
Nhắc đến mùa thu trong thơ Việt, người ta thường nhớ ngay chùm ba bài của Nguyễn Khuyến. Nếu Thu điếu có ao nhỏ, thuyền câu, thì Thu vịnh mở ra một khoảng trời cao rộng, rồi dẫn người đọc đi sâu vào lòng người ngắm cảnh.
Hai câu đầu mở ra bầu trời “xanh ngắt mấy tầng cao”. Màu xanh ấy sâu và tĩnh, như đẩy trời lên mãi. Dưới khoảng trời mênh mông, nhà thơ chỉ đặt một “cần trúc lơ phơ” trong gió “hắt hiu”. Cái nhỏ bé đặt cạnh cái bao la làm cảnh vừa thoáng vừa quạnh, và từ “hắt hiu” đã hé một nỗi buồn rất nhẹ.
Đến hai câu thực, tầm nhìn hạ xuống mặt nước. Sương trên mặt nước biếc được ví như “tầng khói phủ”, mờ ảo mà trong sạch. Rồi đêm xuống, cửa sổ thưa “để mặc bóng trăng vào”. Chỉ một chữ “mặc” mà thấy người ngắm cảnh buông lỏng lòng mình, không ngăn, không đuổi, chấp nhận cho trăng đến như một người bạn cũ.
Nhưng cái thư thái ấy không trọn vẹn. Hai câu luận đưa vào “hoa năm ngoái” và “một tiếng trên không ngỗng nước nào?”. Hoa của năm cũ gợi thời gian đã trôi, gợi điều đã mất. Tiếng ngỗng lẻ loi vọng giữa không trung làm vỡ cái tĩnh lặng, và câu hỏi cuối câu như một tiếng thở dài. Cảnh không còn chỉ là cảnh, mà đã thấm tâm trạng của một người đang nặng lòng với thời cuộc.
Hai câu kết đưa mạch thơ về với chính người viết: hứng đến, toan cầm bút nhưng “nghĩ ra lại thẹn với ông Đào”. Thẹn vì thơ chưa tự nhiên như thơ Đào Tiềm, thẹn vì chưa thanh thản như người ẩn sĩ thực thụ. Cái thẹn ấy cho thấy một nhân cách khiêm nhường và một tấm lòng chưa lúc nào nguôi nghĩ về đời.
Với thể thơ Đường luật chặt chẽ, phép đối khéo léo, từ láy gợi hình và những hình ảnh bình dị, Thu vịnh đã vẽ nên một mùa thu đậm hồn quê. Đọc xong bài thơ, em thấy mùa thu ấy không chỉ để ngắm, mà còn để lắng nghe một tâm sự.
Mẫu 2: đoạn văn nhấn mạnh nghệ thuật “động – tĩnh”
Điểm đặc sắc của Thu vịnh là cách Nguyễn Khuyến cho cảnh tĩnh kéo dài suốt sáu câu rồi mới thả vào đó một âm thanh. Trời xanh ngắt, trúc lơ phơ, nước phủ khói, trăng lặng lẽ qua song – tất cả đều im ắng, gần như không chuyển động. Bỗng “một tiếng trên không ngỗng nước nào?” vang lên. Tiếng ngỗng làm cái tĩnh trở nên sâu hơn, vì có tiếng động mới biết đêm yên đến mức nào. Đồng thời, tiếng ấy cũng đánh thức nỗi lòng người ngắm cảnh, như một nốt nhấn của tâm trạng trước khi bài thơ khép lại. Cách dùng động để tôn tĩnh vừa là thủ pháp quen thuộc của thơ cổ, vừa được Nguyễn Khuyến vận dụng rất tự nhiên.
Mẫu 3: đoạn văn phân tích hai câu kết
Hai câu kết là chỗ bài thơ đổi hướng: từ ngắm cảnh sang tự soi mình. “Nhân hứng cũng vừa toan cất bút” cho thấy cảnh thu đủ đẹp để khơi nguồn thơ. Thế mà ngay sau đó, thi nhân lại “thẹn với ông Đào”. Nhắc đến Đào Tiềm, người đã dứt áo từ quan để giữ lòng thanh sạch, Nguyễn Khuyến như tự đối chiếu: mình cũng về quê, nhưng tâm hồn mình có thật sự nhàn hạ không, và thơ mình có chân thực như thơ người xưa không? Chữ “thẹn” vì vậy vừa là khiêm tốn, vừa là day dứt. Một câu thơ ngắn mà để lộ cả nhân cách lẫn nỗi niềm của người trí thức yêu nước trong buổi nước nhà nhiều biến động.
Gợi ý mở bài và kết bài thay thế
Mở bài: Giữa làng quê Bắc Bộ, mùa thu đến với Nguyễn Khuyến không ồn ào mà lặng lẽ như một làn gió qua trúc. Bài thơ Thu vịnh ghi lại khoảnh khắc ấy, vừa là bức tranh thu thanh tao, vừa là lời tâm sự kín đáo của một nhà nho.
Kết bài: Thu vịnh nhắc ta rằng cảnh đẹp nhất thường là cảnh có tình. Từ trời xanh, trăng sáng đến tiếng ngỗng xa, tất cả đều dẫn về một tấm lòng chân thành, khiêm nhường mà nặng nghĩ.
7. Lỗi sai thường gặp
- Chỉ tả cảnh, bỏ tình: bài thu vịnh có tâm sự ở hai câu luận và hai câu kết, cần phân tích cả hai.
- Hiểu sai câu “nước biếc trông như tầng khói phủ”: ý là khói (sương) phủ trên mặt nước, đây là cách đảo trật tự từ.
- Hiểu “hoa năm ngoái” thuần túy là hoa cũ: nên nêu thêm hàm ý hoài niệm.
- Không giải thích “ông Đào”: người đọc không biết điển tích sẽ không hiểu vì sao thẹn.
- Khẳng định chắc chắn một cách hiểu duy nhất cho tiếng ngỗng: hãy viết “có thể hiểu là…” để bài văn chặt chẽ.
- Chép nguyên văn bài mẫu: giáo viên dễ nhận ra; hãy đổi cách dẫn dắt và thêm cảm nhận riêng.
8. Bài luyện tập có đáp án gợi ý
- Câu hỏi: Vì sao nói hai câu thực và hai câu luận đối nhau? Gợi ý: hai câu thực “nước biếc” – “song thưa” và hai câu luận “hoa năm ngoái” – “ngỗng nước nào” đều cân xứng về từ loại, ý và nhịp, đúng quy tắc của thể thất ngôn bát cú.
- Câu hỏi: Nêu tác dụng của từ láy “lơ phơ”, “hắt hiu”. Gợi ý: gợi hình dáng thưa mảnh của cần trúc, gợi sắc thái gió nhẹ và quạnh vắng, góp phần tạo nỗi buồn man mác.
- Đề viết đoạn: Viết đoạn 6–8 câu cảm nhận hình ảnh “bóng trăng” trong câu 4. Gợi ý: nêu ý “song thưa”, “để mặc”, ánh trăng như người bạn, thái độ thư thái và cô đơn của thi nhân.
9. Tham khảo thêm
- Phân tích bài thơ Thu ẩm
- Phân tích một tác phẩm văn học
- Soạn bài Viết bài văn phân tích một tác phẩm văn học (thơ Đường luật)
- Văn mẫu lớp 8 Kết nối tri thức
Câu hỏi thường gặp
Thu vịnh của Nguyễn Khuyến thuộc thể thơ nào?
Bài thơ thuộc thể thất ngôn bát cú Đường luật, gồm 8 câu, mỗi câu 7 chữ, bố cục đề – thực – luận – kết.
Câu "Nước biếc trông như tầng khói phủ" nên hiểu thế nào?
Câu thơ dùng cách đảo trật tự từ, ý là làn sương mỏng như khói phủ trên mặt nước biếc, tạo không khí mờ ảo, thanh tĩnh.
"Ông Đào" trong câu kết là ai?
Là Đào Tiềm (Đào Uyên Minh), nhà thơ Trung Quốc từ quan về ở ẩn, nổi tiếng với thơ điền viên. Nguyễn Khuyến thẹn vì thơ và lòng mình chưa thanh thản, tự nhiên bằng người xưa.
Bài Thu vịnh thể hiện tâm sự gì của tác giả?
Đó là nỗi buồn man mác, sự hoài niệm quá khứ và nỗi day dứt kín đáo của nhà nho yêu nước, thương dân trước thời cuộc, thể hiện qua hoa năm ngoái, tiếng ngỗng và hai câu kết.