Trả lời nhanh
Máy thu hình là thiết bị nhận và tái tạo lại tín hiệu âm thanh, hình ảnh của đài truyền hình. Sơ đồ khối gồm 7 khối: (1) cao tần – trung tần – tách sóng, (2) xử lí âm thanh, (3) xử lí hình, (4) đồng bộ và tạo xung quét, (5) phục hồi hình ảnh, (6) xử lí và điều khiển, (7) nguồn. Âm thanh và hình ảnh được xử lí độc lập.
Bài này thuộc chương trình Công nghệ 12 (phần Kĩ thuật điện tử, sách cũ). Các em đọc phần lý thuyết, nhớ sơ đồ khối rồi làm 10 câu trắc nghiệm ở cuối. Mỗi câu đều có giải thích vì sao chọn đáp án đó và vì sao loại các phương án còn lại.
1. Khái niệm máy thu hình
Máy thu hình (tivi) là thiết bị nhận và tái tạo lại tín hiệu âm thanh và hình ảnh do đài truyền hình phát đi. Hai chữ “tái tạo” rất quan trọng: máy không chỉ “nhận” mà còn phải biến tín hiệu điện thành tiếng ở loa và hình trên màn hình.
Trong máy, tín hiệu âm thanh và tín hiệu hình ảnh được xử lí độc lập: âm thanh đi một đường ra loa, hình ảnh đi một đường ra đèn hình. Vì vậy có trường hợp tivi mất hình nhưng vẫn còn tiếng.
Máy thu hình có hai loại là máy thu hình đen trắng và máy thu hình màu. Nguyên lí cơ bản của hai loại gần giống nhau, máy màu có thêm phần xử lí tín hiệu màu.
2. Sơ đồ khối và nhiệm vụ của từng khối
Sơ đồ khối máy thu hình gồm 7 khối. Em hãy quan sát hình dưới để thấy đường đi của tín hiệu từ ăng ten đến loa và màn hình.
| Khối | Tên khối | Nhiệm vụ chính |
|---|---|---|
| 1 | Cao tần, trung tần, tách sóng | Nhận tín hiệu từ ăng ten, khuếch đại, tách sóng hình, tự động điều chỉnh tần số ngoại sai và hệ số khuếch đại; đưa tín hiệu tới các khối 2, 3, 4. |
| 2 | Xử lí tín hiệu âm thanh | Nhận sóng mang âm thanh, khuếch đại sơ bộ, tách sóng, khuếch đại công suất để phát ra loa. |
| 3 | Xử lí tín hiệu hình | Nhận tín hiệu hình ảnh, khuếch đại, giải mã màu, khuếch đại các tín hiệu màu rồi đưa tới ba catôt của đèn hình màu. |
| 4 | Đồng bộ và tạo xung quét | Tách xung đồng bộ dòng, đồng bộ mành; tạo xung quét đưa tới cuộn lái tia; tạo điện áp cao đưa tới anôt đèn hình. |
| 5 | Phục hồi hình ảnh | Nhận tín hiệu hình màu và tín hiệu quét để phục hồi hình ảnh lên màn hình. |
| 6 | Xử lí và điều khiển | Nhận lệnh từ điều khiển từ xa hoặc phím bấm để điều khiển hoạt động của máy. |
| 7 | Nguồn | Tạo các mức điện áp cần thiết cấp cho các khối làm việc. |
Mẹo nhớ
- Khối 1 là “cửa vào”: duy nhất nhận tín hiệu từ ăng ten, rồi chia cho 3 khối 2, 3, 4.
- Khối 2 → loa; khối 3 → đèn hình; khối 4 → cuộn lái tia và anôt. Nhớ theo cặp “khối – nơi nhận”.
- Khối 6 và 7 là khối “hỗ trợ”: một khối ra lệnh, một khối cấp điện, không nằm trên đường đi của tín hiệu hình/tiếng.
3. Nguyên lí hoạt động của khối xử lí tín hiệu màu
Trong máy thu hình màu, phần xử lí tín hiệu màu hoạt động theo các bước sau:
- Một mạch khuếch đại và xử lí tín hiệu chói Y (độ sáng của ảnh).
- Một mạch giải mã màu tạo ra hai tín hiệu hiệu màu R–Y và B–Y.
- Đầu ra của hai mạch trên đưa tới mạch ma trận, khôi phục lại ba tín hiệu màu cơ bản: đỏ (R), lục (G), lam (B).
- Ba tín hiệu R, G, B được khuếch đại lần cuối qua ba mạch riêng để đủ biên độ, đúng cực tính, rồi đưa tới ba catôt của đèn hình màu.
- Ba tia điện tử bắn lên các điểm phát sáng tương ứng đỏ, lục, lam trên màn hình. Ba màu cơ bản hoà trộn với nhau cho ra hình ảnh màu.
Điểm cần nhớ: ba màu cơ bản là đỏ – lục – lam, và tín hiệu của từng màu có một đường khuếch đại riêng. Vì thế đề thi hay hỏi “khối xử lí hình khuếch đại tín hiệu màu nào” với đáp án là cả ba màu.
4. Lỗi sai thường gặp
- Nhầm khối 5 (phục hồi hình ảnh) với khối 3 (xử lí hình). Khối 3 xử lí tín hiệu, khối 5 mới hiển thị hình ảnh lên màn hình.
- Cho rằng khối 2 khuếch đại “cao tần” ra loa. Loa cần tín hiệu âm tần đã tách sóng, không phải cao tần.
- Quên rằng khối 4 vừa tạo xung quét vừa tạo điện áp cao cho anôt đèn hình.
- Đếm sai số khối: sơ đồ chuẩn có 7 khối, không phải 5 hay 6.
5. 10 câu trắc nghiệm có đáp án và giải thích
Câu 1. Khối xử lí tín hiệu hình sẽ khuếch đại tín hiệu màu: A. Đỏ; B. Lục; C. Lam; D. Cả 3 màu đỏ, lục, lam.
Đáp án: D. Để dựng được ảnh màu cần đủ ba tín hiệu R, G, B nên khối này khuếch đại cả ba. A, B, C chỉ nêu một màu nên thiếu.
Câu 2. Khối cao tần, trung tần, tách sóng sau khi điều chỉnh tần số ngoại sai và hệ số khuếch đại sẽ đưa tín hiệu đến khối: A. 2; B. 3; C. 4; D. Cả ba khối 2, 3, 4.
Đáp án: D. Khối 1 là khối “chia” tín hiệu: âm thanh cho khối 2, hình ảnh cho khối 3, xung đồng bộ cho khối 4. Chọn riêng một khối đều thiếu.
Câu 3. Nhiệm vụ của khối xử lí tín hiệu âm thanh là: A. Nhận tín hiệu sóng mang âm thanh; B. Khuếch đại rồi đưa ra loa; C. Nhận sóng mang âm thanh, khuếch đại, tách sóng điều tần và khuếch đại âm tần để phát ra loa; D. Như C nhưng khuếch đại cao tần.
Đáp án: C. Đây là phương án đầy đủ và đúng quy trình. A, B chỉ nêu một phần; D sai ở chỗ loa cần khuếch đại âm tần chứ không phải cao tần.
Câu 4. Nhiệm vụ của khối xử lí và điều khiển là: A. Nhận lệnh điều khiển từ xa; B. Nhận lệnh từ các mạch trong máy; C. Nhận lệnh từ phím bấm; D. Nhận lệnh điều khiển từ xa hay từ phím bấm để điều khiển hoạt động của máy.
Đáp án: D. Có hai nguồn lệnh: điều khiển từ xa và phím bấm. A và C mỗi câu chỉ đúng một nửa; B sai vì lệnh không đến từ các mạch trong máy.
Câu 5. Khối cao tần, trung tần, tách sóng nhận tín hiệu cao tần từ: A. Khối nguồn; B. Khối vi xử lí và điều khiển; C. Anten; D. Do máy phát ra.
Đáp án: C. Tín hiệu sóng truyền hình được ăng ten thu về rồi đưa vào khối 1. Khối nguồn chỉ cấp điện; khối điều khiển chỉ gửi lệnh.
Câu 6. Máy thu hình: A. Là thiết bị nhận tín hiệu âm thanh; B. Là thiết bị nhận tín hiệu hình ảnh; C. Là thiết bị nhận tín hiệu âm thanh và hình ảnh; D. Là thiết bị nhận và tái tạo lại tín hiệu âm thanh và hình ảnh của đài truyền hình.
Đáp án: D. Đây là định nghĩa chuẩn. C thiếu ý “tái tạo lại” nên chưa đầy đủ.
Câu 7. Phát biểu nào sau đây sai? A. Tín hiệu hình ảnh được xử lí rồi đưa ra đèn hình; B. Tín hiệu âm thanh được xử lí rồi đưa ra loa; C. Cả 2 đáp án (A, B) đều đúng; D. Cả 2 đáp án (A, B) đều sai.
Đáp án: D. A và B đều là phát biểu đúng, nên C đúng và D (nói cả hai đều sai) mới là phát biểu sai. Câu này dễ nhầm vì có kiểu hỏi “tìm phát biểu sai” mà đáp án lại là phương án nói về các phương án khác; hãy kiểm tra từng ý một.
Câu 8. Sơ đồ khối máy thu hình màu có mấy khối: A. 5; B. 6; C. 7; D. 8.
Đáp án: C. Gồm 7 khối như bảng ở mục 2.
Câu 9. Máy thu hình gồm: A. Máy thu hình đen; B. Máy thu hình trắng; C. Máy thu hình màu; D. Máy thu hình đen trắng và máy thu hình màu.
Đáp án: D. Phân loại theo ảnh hiển thị. “Máy thu hình đen” hay “trắng” riêng lẻ không phải tên loại.
Câu 10. Một máy thu hình chỉ có âm thanh (mất hình) thì khối nào bị hỏng: A. Khối xử lí tín hiệu hình; B. Khối phục hồi hình ảnh; C. Khối đồng bộ và tạo xung quét; D. Khối nguồn.
Đáp án: A (đáp án theo tài liệu của bài). Âm thanh và hình ảnh xử lí độc lập nên mất hình mà còn tiếng thì lỗi nằm ở đường xử lí hình. Loại D vì khối nguồn hỏng thì mất cả tiếng lẫn hình. Trên thực tế B, C cũng có thể gây mất hình, nhưng trong phạm vi bài học, đáp án cần chọn là khối xử lí tín hiệu hình.
6. Bài luyện tập tự kiểm tra
- Điền khuyết: Tín hiệu đi từ ăng ten vào khối ___ trước tiên, sau đó được chia tới các khối ___, ___, ___.
Đáp án: khối 1; khối 2, 3, 4. - Tivi vẫn có hình nhưng mất tiếng. Em nghi ngờ khối nào hỏng trước? Vì sao?
Đáp án: khối 2 (xử lí tín hiệu âm thanh), vì tiếng và hình được xử lí độc lập; hình còn bình thường nghĩa là khối nguồn và khối xử lí hình vẫn hoạt động. - Sắp xếp đúng thứ tự xử lí tín hiệu màu: (a) ma trận khôi phục R, G, B; (b) khuếch đại lần cuối; (c) giải mã màu và xử lí tín hiệu chói; (d) ba catôt đèn hình.
Đáp án: c → a → b → d.
Muốn luyện thêm, các em xem bộ 10 câu trắc nghiệm riêng: 10 câu trắc nghiệm Công nghệ 12 Bài 20: Máy thu hình. Phần hướng dẫn trả lời câu hỏi cuối bài có ở Giải Công nghệ 12 Bài 20: Máy thu hình.
7. Tóm tắt nhanh để ôn thi
- Máy thu hình: nhận và tái tạo tín hiệu âm thanh, hình ảnh của đài truyền hình.
- Hai loại: đen trắng và màu; nguyên lí gần giống nhau.
- 7 khối: cao tần – trung tần – tách sóng; xử lí âm thanh; xử lí hình; đồng bộ và tạo xung quét; phục hồi hình ảnh; xử lí và điều khiển; nguồn.
- Ba màu cơ bản: đỏ (R), lục (G), lam (B); tín hiệu chói Y, hiệu màu R–Y và B–Y đưa qua mạch ma trận.
Câu hỏi thường gặp
Máy thu hình có mấy khối chính?
Sơ đồ khối máy thu hình trong Công nghệ 12 gồm 7 khối: cao tần – trung tần – tách sóng, xử lí âm thanh, xử lí hình, đồng bộ và tạo xung quét, phục hồi hình ảnh, xử lí và điều khiển, nguồn.
Khối nào nhận tín hiệu trực tiếp từ ăng ten?
Khối 1 (cao tần, trung tần, tách sóng). Khối này khuếch đại, tách sóng hình rồi chia tín hiệu tới các khối 2, 3 và 4.
Ba màu cơ bản trong máy thu hình màu là gì?
Là đỏ (R), lục (G) và lam (B). Mạch ma trận khôi phục ba tín hiệu này từ tín hiệu chói Y và hai tín hiệu hiệu màu R–Y, B–Y.
Vì sao tivi có thể mất hình mà vẫn còn tiếng?
Vì tín hiệu âm thanh và hình ảnh được xử lí độc lập trong máy. Khi đường xử lí hình bị hỏng thì mất hình, còn đường âm thanh vẫn đưa ra loa bình thường.