Phân bố đất đen thảo nguyên ôn đới và các nhóm đất chính trên bản đồ thế giới

Đề bài và cách hiểu đề

Câu hỏi yêu cầu bạn nhìn bản đồ các nhóm đất trên thế giới và nêu nơi phân bố chủ yếu của ba nhóm đất, trong đó có đất đen thảo nguyên ôn đới. Vì đề gốc có thể nêu hai nhóm đất còn lại khác nhau, bài dưới đây giải kỹ đất đen rồi lập bảng cho các nhóm đất hay gặp nhất (pốtdôn, đài nguyên, feralit, đất xám hoang mạc, đất nâu và xám rừng lá rộng). Bạn chỉ cần tra đúng nhóm đề hỏi.

Đất đen thảo nguyên ôn đới

Phân bố chủ yếu

• Âu – Á: đồng bằng Đông Âu (Ukraina, miền nam nước Nga), nam đồng bằng Tây Xibia, thảo nguyên Ca-dắc-xtan, Đông Bắc Trung Quốc.
• Bắc Mỹ: Đại Bình Nguyên (miền trung nước Mỹ và nam Ca-na-đa).
• Nam Mỹ: đồng cỏ Pampa (Ác-hen-ti-na, Uruguay).

Vì sao đất ở đây đen và màu mỡ?

• Khí hậu ôn đới lục địa, mưa ít hơn rừng, mùa đông lạnh nên vi sinh vật phân giải chậm.
• Thực vật chủ yếu là cỏ, rễ cỏ dày, hằng năm chết đi để lại lượng chất hữu cơ lớn.
• Chất hữu cơ tích tụ thành lớp mùn dày, tạo màu đen và độ phì cao, vì vậy đây là vùng trồng lúa mì, ngô, củ cải đường nổi tiếng.

Bảng nơi phân bố các nhóm đất chính

Mẹo đọc bản đồ và nhớ nhanh

1. Đọc theo vĩ độ: từ cực xuống xích đạo, đất đổi theo đới: đài nguyên → pốtdôn → nâu/xám rừng lá rộng → đen thảo nguyên → hoang mạc → feralit. Đất phân bố theo đới khí hậu vì khí hậu quyết định thực vật và quá trình phong hoá.
2. Đen thảo nguyên nằm sâu trong lục địa: nó thường ở giữa các lục địa ôn đới, nơi mưa vừa phải, chỉ đủ nuôi cỏ chứ không đủ nuôi rừng.
3. Pốtdôn ở phía bắc đất đen: rừng lá kim lạnh, ẩm, nghèo mùn và chua; nên pốtdôn kém màu mỡ hơn đất đen.

Lỗi sai thường gặp

• Nhầm đất đen thảo nguyên với đất đen nhiệt đới (nền badan ở Tây Nguyên): hai loại khác khí hậu và cách hình thành.
• Chỉ ghi “châu Âu” chung chung; cần nêu cụ thể vùng (Đông Âu, Ukraina, nam Nga…) và thêm lục địa khác.
• Cho rằng pốtdôn màu mỡ vì rừng nhiều. Thực tế lá kim phân giải chậm, mưa rửa trôi mạnh, đất chua và nghèo dinh dưỡng.

Bài luyện tập

1. Vì sao vùng đất đen thảo nguyên lại là “vựa lúa mì” của thế giới?
   Đáp án: đất nhiều mùn, tầng đất dày, tơi xốp, địa hình bằng phẳng, thuận lợi cơ giới hoá, lượng mưa vừa đủ cho cây ngũ cốc.
2. Đi dọc kinh tuyến khoảng 40°Đ từ Bắc Băng Dương xuống phía nam qua Đông Âu, ta lần lượt gặp những nhóm đất nào?
   Đáp án (khái quát): đài nguyên → pốtdôn → nâu/xám rừng hỗn hợp → đen thảo nguyên, tiếp đó là đất ít màu mỡ hơn ở vùng khô hạn phía nam.
3. Nêu một điểm khác nhau giữa đất pốtdôn và đất đen thảo nguyên.
   Đáp án: pốtdôn hình thành dưới rừng lá kim, lạnh ẩm, mùn ít, đất chua, màu xám nhạt; đất đen hình thành dưới thảo nguyên, mùn nhiều, màu đen, rất phì nhiêu.