Trả lời nhanh
Yếu tố quyết định tạo nên tính phân bậc của địa hình Việt Nam là vận động Tân kiến tạo (nâng lên) diễn ra với cường độ không đều. Vùng nâng mạnh hình thành núi cao, vùng nâng yếu thành đồi, cao nguyên, vùng sụt lún thành đồng bằng và thềm lục địa. Khí hậu và con người chỉ tham gia chỉnh sửa bề mặt về sau.
Tính phân bậc của địa hình Việt Nam là gì?
Phân bậc nghĩa là địa hình không đồng đều một mặt phẳng mà chia thành nhiều “bậc” có độ cao khác nhau, hạ thấp dần theo một hướng. Ở nước ta, địa hình thấp dần từ nội địa ra biển và nghiêng chung theo hướng tây bắc – đông nam.
Các bậc thường được nêu trong bài học gồm:
- Núi cao, sơn nguyên (tiêu biểu là dãy Hoàng Liên Sơn với đỉnh Phan-xi-păng).
- Núi trung bình và núi thấp.
- Cao nguyên, đồi và các bậc thềm phù sa cổ.
- Đồng bằng châu thổ và đồng bằng ven biển.
- Thềm lục địa dưới biển.
Trên thực tế, đồi núi chiếm khoảng 3/4 diện tích đất liền, trong đó núi thấp dưới 1000 m chiếm tỉ lệ lớn nhất; núi cao trên 2000 m chỉ chiếm phần rất nhỏ.
Vì sao vận động Tân kiến tạo là yếu tố quyết định?
- Địa hình được “trẻ lại”. Sau thời gian dài bị bào mòn thành bề mặt san bằng, lãnh thổ nước ta được nâng lên trong giai đoạn Tân kiến tạo, tạo lại sự chênh lệch độ cao.
- Nâng không đều. Có nơi nâng mạnh (Tây Bắc, Trường Sơn Bắc), có nơi nâng yếu hơn, có nơi bị hạ thấp (các vùng trũng). Mức nâng khác nhau chính là nguồn gốc của các bậc.
- Nội lực tạo khung, ngoại lực chỉ tạo hình chi tiết. Nội lực quyết định “khung” độ cao – thấp; mưa, nhiệt, dòng chảy chỉ bào mòn, vận chuyển, bồi tụ trên khung ấy.
Mẹo nhớ: “Phân bậc = chênh lệch độ cao = do nâng lên không đều = Tân kiến tạo”.
Loại trừ các phương án nhiễu
Đề thường đưa ra bốn hướng lựa chọn. Bạn hãy so sánh theo bảng sau:
| Phương án | Đúng/sai | Lý do |
|---|---|---|
| Vận động Tân kiến tạo nâng lên không đều | Đúng | Trực tiếp tạo ra chênh lệch độ cao giữa các khu vực. |
| Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa | Sai | Làm phong hoá, xâm thực mạnh – là ngoại lực, làm thay đổi bề mặt chứ không tạo bậc chính. |
| Vị trí địa lí | Sai | Quy định khí hậu, sinh vật; không trực tiếp tạo độ cao địa hình. |
| Hoạt động của con người | Sai | Chỉ làm biến đổi cục bộ (san đồi, đắp đê, khai thác), quy mô nhỏ. |
Lưu ý: nếu đề dùng cách diễn đạt khác như “nội lực”, “hoạt động nâng lên của vỏ Trái Đất”, “cấu trúc địa chất”, bạn vẫn chọn phương án nói về tác động nội lực – Tân kiến tạo.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “yếu tố quyết định” với “yếu tố làm biến đổi mạnh”: khí hậu làm biến đổi mạnh bề mặt nhưng không quyết định tính phân bậc.
- Nhầm tính phân bậc với tính đa dạng hay tính chịu tác động của gió mùa – đây là các đặc điểm khác của địa hình, nguyên nhân cũng khác.
- Cho rằng địa hình chỉ do ngoại lực vì nước ta mưa nhiều.
Bài luyện tập
Câu 1. Vì sao Tây Bắc có nhiều núi cao hơn các vùng đồng bằng phía đông?
Đáp án: Do ở Tây Bắc, vận động Tân kiến tạo nâng lên mạnh hơn; đồng bằng phía đông nâng yếu hoặc sụt lún nên thấp và được phù sa bồi tụ.
Câu 2. Hoạt động nào sau đây thuộc ngoại lực làm biến đổi địa hình: (a) uốn nếp, (b) đứt gãy, (c) dòng chảy xâm thực, (d) nâng lên của khối núi?
Đáp án: (c). Các ý còn lại thuộc nội lực.
Câu 3. Nêu hai biểu hiện cho thấy địa hình nước ta thấp dần từ nội địa ra biển.
Đáp án gợi ý: (1) Từ vùng núi cao phía tây xuống đồi, cao nguyên rồi đồng bằng ven biển phía đông; (2) các sông lớn chảy theo hướng tây bắc – đông nam đổ ra biển, kèm thềm lục địa mở rộng dần ngoài khơi.
Câu hỏi thường gặp
Yếu tố quyết định tạo nên tính phân bậc của địa hình Việt Nam là gì?
Là vận động Tân kiến tạo nâng lên với cường độ không đều giữa các khu vực, tạo nên chênh lệch độ cao từ núi cao đến đồng bằng và thềm lục địa.
Khí hậu có vai trò gì với địa hình Việt Nam?
Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa làm phong hoá, xâm thực, bồi tụ mạnh, chỉnh sửa bề mặt địa hình nhưng không quyết định các bậc độ cao chính.
Địa hình Việt Nam nghiêng theo hướng nào?
Địa hình thấp dần từ nội địa ra biển, nghiêng chung theo hướng tây bắc – đông nam.
Nội lực và ngoại lực khác nhau thế nào?
Nội lực xuất phát từ bên trong Trái Đất (nâng, hạ, uốn nếp, đứt gãy) tạo khung địa hình; ngoại lực (mưa, gió, dòng chảy, sinh vật, con người) bào mòn và bồi tụ làm thay đổi bề mặt.