Trả lời nhanh
Yếu tố không thuộc ngoại lực là yếu tố có nguồn gốc từ bên trong Trái Đất (nội lực), ví dụ: vận động kiến tạo (nén ép, đứt gãy, uốn nếp), động đất, núi lửa, hoạt động của macma. Còn nhiệt độ, nước, gió, băng hà, sinh vật thì đều là tác nhân ngoại lực vì năng lượng chủ yếu đến từ bức xạ Mặt Trời.
Đề này thường xuất hiện trong bài “Nội lực và ngoại lực” của Địa lí 10. Vì các phương án có thể được thầy cô đổi thứ tự hoặc đổi từ ngữ, bài này không học thuộc đáp án A/B/C/D mà dạy em cách tự kiểm tra từng yếu tố, áp dụng được cho mọi biến thể của câu hỏi.
Ngoại lực là gì?
Ngoại lực là lực có nguồn gốc ở bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất. Nguồn năng lượng chủ yếu là bức xạ Mặt Trời. Ngoại lực làm thay đổi địa hình bằng bốn quá trình nối tiếp nhau: phong hoá, bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ.
Các tác nhân ngoại lực quen thuộc gồm: nhiệt độ (nóng – lạnh làm đá nứt vỡ), nước (mưa, dòng chảy, sóng biển, nước ngầm), gió, băng hà, sinh vật (rễ cây, vi sinh vật) và hoạt động của con người trên bề mặt đất.
Bảng phân biệt nội lực và ngoại lực
| Tiêu chí | Nội lực | Ngoại lực |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Bên trong Trái Đất | Bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất |
| Nguồn năng lượng | Nhiệt của lòng đất, phân huỷ chất phóng xạ… | Chủ yếu là bức xạ Mặt Trời |
| Biểu hiện | Vận động kiến tạo, động đất, núi lửa | Phong hoá, xâm thực, vận chuyển, bồi tụ |
| Kết quả | Nâng cao, hạ thấp, uốn nếp, đứt gãy, tạo núi, đại dương | San bằng, làm mòn, tạo địa hình vụn bở, đồng bằng bồi tụ |
| Xu hướng | Làm địa hình gồ ghề, đa dạng hơn | Làm địa hình bị san bằng, đồng thời tạo dạng mới |
Cách làm: hỏi một câu để loại trừ
Với mỗi yếu tố trong đề, em tự hỏi: “Năng lượng làm nên hiện tượng này đến từ trong lòng đất hay từ Mặt Trời và khí quyển, thuỷ quyển, sinh quyển?”
- Đến từ trong lòng đất → nội lực → đây là đáp án “không thuộc ngoại lực”.
- Đến từ nắng, mưa, gió, dòng chảy, băng, sinh vật → ngoại lực → loại.
Mẹo nhớ: “Nội lực làm đất chuyển động (nâng, gãy, phun, rung); ngoại lực làm đất bị tác động (vỡ, mòn, trôi, đọng)”.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “xâm thực” với nội lực vì thấy nó tạo ra hẻm vực lớn. Hẻm vực do nước chảy khoét sâu nên vẫn là ngoại lực.
- Nhầm động đất với ngoại lực vì “gây tác hại trên mặt đất”. Động đất do dịch chuyển các mảng, đứt gãy trong vỏ Trái Đất nên là nội lực (trừ rất ít trường hợp do hoạt động của con người).
- Nhầm núi lửa là ngoại lực vì tro bụi bay lên khí quyển. Nguồn gốc là macma từ bên trong, nên là nội lực.
- Nhầm “sinh vật” là không thuộc ngoại lực. Thực tế rễ cây chèn vào khe đá, vi sinh vật phân huỷ đá là phong hoá sinh học, thuộc ngoại lực.
Luyện tập (ví dụ tự đặt)
Câu 1. Trong các yếu tố: dòng chảy của sông, gió, núi lửa phun trào, sóng biển – yếu tố nào không thuộc ngoại lực?
Đáp án: núi lửa phun trào, vì nguồn gốc là macma trong lòng đất; ba yếu tố còn lại do năng lượng Mặt Trời chi phối.
Câu 2. Hiện tượng đá bị nứt vỡ do nhiệt độ ngày đêm chênh lệch lớn thuộc nội lực hay ngoại lực?
Đáp án: ngoại lực (phong hoá lí học), vì nguyên nhân là nhiệt độ bề mặt.
Câu 3. Đứt gãy làm một khối đất nâng lên thành địa luỹ thuộc loại lực nào?
Đáp án: nội lực (vận động kiến tạo).
Tóm tắt để ghi nhớ
- Ngoại lực: nhiệt độ, nước, gió, băng, sinh vật → phong hoá, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ.
- Không thuộc ngoại lực: vận động kiến tạo, động đất, núi lửa, macma, tức mọi hiện tượng sinh ra từ năng lượng bên trong Trái Đất.
Câu hỏi thường gặp
Động đất có phải là ngoại lực không?
Không. Động đất chủ yếu do các mảng kiến tạo dịch chuyển và đứt gãy trong vỏ Trái Đất, nên thuộc về nội lực.
Sinh vật có được coi là tác nhân ngoại lực không?
Có. Rễ cây len vào khe nứt, vi sinh vật phân huỷ đá làm đá bị phá huỷ, đó là phong hoá sinh học thuộc ngoại lực.
Nguồn năng lượng chủ yếu của ngoại lực là gì?
Là bức xạ Mặt Trời, vì nó gây ra nắng nóng, bốc hơi, mưa, gió và dòng chảy trên bề mặt Trái Đất.
Làm sao phân biệt nhanh nội lực và ngoại lực khi làm trắc nghiệm?
Hãy xét nguồn gốc năng lượng: nếu từ trong lòng đất (kiến tạo, động đất, núi lửa) thì là nội lực; nếu từ Mặt Trời và các tác nhân trên bề mặt (nước, gió, băng, sinh vật) thì là ngoại lực.