Trả lời nhanh
Vùng đồi núi nước ta thường xảy ra lũ quét, sạt lở đất (trượt lở đất) và xói mòn đất. Nguyên nhân là địa hình dốc, đất đá dễ bị rửa trôi, mưa lại tập trung theo mùa và thường rất lớn, nhất là khi rừng bị suy giảm. Khi gặp câu trắc nghiệm có các lựa chọn, hãy chọn phương án nói về lũ quét hoặc sạt lở đất.
Đề bài và cách hiểu câu hỏi
Câu hỏi “Vùng đồi núi nước ta thường xảy ra hiện tượng nào sau đây?” thuộc phần thiên tai của Địa lí Việt Nam. Đề hỏi hiện tượng đặc trưng theo khu vực, tức là hiện tượng gắn với địa hình đồi núi chứ không phải thiên tai chung cho cả nước.
Vì chưa có đủ bốn phương án gốc, bài này trình bày theo dạng điền khuyết. Em có thể áp dụng cách làm cho bất kì phương án nào đề đưa ra.
Điền khuyết: Vùng đồi núi nước ta thường xảy ra …… (lũ quét, sạt lở đất, xói mòn), còn vùng đồng bằng ven biển thường chịu …… (ngập lụt, triều cường, xâm nhập mặn).
Vì sao vùng đồi núi hay có lũ quét và sạt lở đất?
- Địa hình dốc: đồi núi chiếm khoảng 3/4 diện tích lãnh thổ, nhiều sườn dốc. Nước mưa dồn xuống nhanh, ít kịp thấm.
- Mưa lớn tập trung: khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, mưa theo mùa. Có những đợt mưa rất lớn do bão, áp thấp nhiệt đới, dải hội tụ nhiệt đới.
- Lớp vỏ phong hoá dày: nhiệt độ và độ ẩm cao làm đá bị phong hoá mạnh. Lớp đất đá vụn dày, khi thấm no nước sẽ mất liên kết và trượt xuống.
- Con người tác động: phá rừng, làm nương rẫy trên đất dốc, mở đường, khai thác khoáng sản làm mất lớp phủ thực vật giữ đất.
Lũ quét thường xảy ra ở các sông suối nhỏ, dốc, lưu vực hẹp. Nước lên rất nhanh, kéo theo bùn đá, thường gặp ở miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ, Trung du và miền núi, và một số nơi ở Tây Nguyên.
Bảng phân biệt thiên tai theo khu vực
| Khu vực | Hiện tượng thường gặp | Nguyên nhân chính |
|---|---|---|
| Vùng đồi núi | Lũ quét, sạt lở đất, xói mòn; ở núi cao phía Bắc còn có rét đậm, rét hại, sương muối | Địa hình dốc, mưa lớn, mất lớp phủ rừng; ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc |
| Đồng bằng châu thổ | Ngập lụt, úng nước | Địa hình thấp, mưa lớn, nước sông dâng cao |
| Đồng bằng sông Cửu Long, ven biển | Triều cường, xâm nhập mặn, sạt lở bờ sông bờ biển | Địa thế thấp, thuỷ triều, nước biển dâng, thiếu nước ngọt mùa khô |
| Ven biển, biển Đông | Bão, nước dâng do bão | Gió mạnh, áp thấp từ biển |
Cách loại trừ phương án khi làm trắc nghiệm
- Phương án có từ “ngập lụt”, “úng”: đặc trưng đồng bằng thấp, không phải đồi núi.
- Phương án “triều cường”, “xâm nhập mặn”: gắn với cửa sông, ven biển, loại ngay.
- Phương án “bão”: bão hình thành trên biển, ảnh hưởng nhiều đến ven biển. Bão không phải hiện tượng riêng của vùng núi, dù bão có thể gây mưa lớn trong đất liền.
- Phương án “sóng thần”: hiếm gặp ở Việt Nam và liên quan đến biển, không dùng cho vùng núi.
- Phương án “lũ quét”, “sạt lở đất”, “trượt lở”: khớp với đồi núi, chọn.
Mẹo nhớ
Nhớ ngắn gọn: “Núi dốc – quét và lở; đồng bằng thấp – ngập và mặn.” Thấy chữ “quét” hoặc “lở” gắn với đất đá thì nghĩ đến miền núi.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “lũ lụt” cho vùng núi. Lũ lụt (nước dâng chậm, ngập diện rộng) thiên về đồng bằng; ở núi là lũ quét.
- Nhầm “lũ quét” với “lũ sông”. Lũ quét lên nhanh, ngắn, có sức tàn phá lớn do bùn đá; lũ sông lên từ từ hơn.
- Quên rằng “xói mòn đất” cũng là hiện tượng điển hình của đồi núi, nên bỏ sót khi đề hỏi về đất.
Biện pháp phòng chống ở vùng đồi núi
- Bảo vệ và trồng rừng, nhất là rừng đầu nguồn.
- Canh tác bền vững trên đất dốc: làm ruộng bậc thang, trồng cây theo đường đồng mức, xen canh.
- Quy hoạch dân cư, tránh xây nhà dưới chân sườn dốc, ven suối.
- Dự báo, cảnh báo sớm và di dời dân khi có mưa lớn kéo dài.
Bài luyện tập
Câu 1. Trong các hiện tượng: ngập lụt, lũ quét, triều cường, xâm nhập mặn, hiện tượng nào thường xảy ra ở vùng đồi núi?
Đáp án: lũ quét (ba hiện tượng còn lại thuộc đồng bằng, ven biển).
Câu 2. Nêu hai nguyên nhân khiến lũ quét hay xảy ra ở miền núi nước ta.
Đáp án gợi ý: địa hình dốc, lưu vực sông suối nhỏ nên nước tập trung nhanh; mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, cộng thêm rừng bị suy giảm.
Câu 3. Vì sao trồng rừng đầu nguồn giúp giảm sạt lở đất?
Đáp án gợi ý: tán lá giảm sức mưa, rễ cây giữ đất và làm đất thấm nước tốt hơn, nên giảm dòng chảy mặt và hạn chế đất đá bị rửa trôi, trượt xuống.
Câu hỏi thường gặp
Vùng đồi núi nước ta thường xảy ra hiện tượng nào?
Thường xảy ra lũ quét, sạt lở đất và xói mòn đất, do địa hình dốc, mưa lớn tập trung và lớp phủ rừng bị suy giảm.
Lũ quét khác lũ lụt ở điểm nào?
Lũ quét xảy ra ở sông suối nhỏ, dốc, nước lên rất nhanh và cuốn theo bùn đá. Lũ lụt thường nước dâng chậm hơn và ngập diện rộng ở đồng bằng.
Triều cường và xâm nhập mặn có xảy ra ở vùng núi không?
Không. Đây là hiện tượng của vùng cửa sông, ven biển, nhất là đồng bằng sông Cửu Long, liên quan thuỷ triều và nước biển.
Làm gì để giảm sạt lở đất ở miền núi?
Bảo vệ và trồng rừng, canh tác theo bậc thang hoặc đường đồng mức, quy hoạch dân cư an toàn và có cảnh báo sớm khi mưa lớn.