Từ xích đạo về cực, nhiệt độ và biên độ nhiệt độ thay đổi thế nào?

Vì sao nhiệt độ hạ thấp dần?

Nhiệt độ không khí chủ yếu phụ thuộc vào lượng bức xạ mặt trời mà mặt đất nhận được. Ở vùng xích đạo, tia sáng gần như vuông góc với mặt đất nên cùng một chùm sáng chỉ chiếu lên diện tích nhỏ, năng lượng tập trung. Càng lên vĩ độ cao, tia sáng càng xiên, cùng một chùm sáng bị trải ra diện tích lớn hơn và phải đi qua lớp khí quyển dày hơn nên bị hấp thụ, phản xạ nhiều hơn. Nhiệt độ vì thế giảm dần từ xích đạo về cực.

Vì sao biên độ nhiệt độ năm lại tăng?

Biên độ nhiệt độ năm là hiệu số giữa nhiệt độ trung bình tháng cao nhất và thấp nhất trong năm. Nó phản ánh mức độ chênh lệch giữa mùa nóng và mùa lạnh.

• Ở xích đạo: Mặt Trời luôn lên cao, ngày và đêm gần bằng nhau quanh năm nên các tháng nóng lạnh gần như giống nhau. Biên độ chỉ khoảng vài độ C (ví dụ Xin-ga-po chỉ chênh khoảng 2°C giữa tháng nóng nhất và lạnh nhất).
• Ở vĩ độ cao: mùa hạ ngày dài, Mặt Trời lên tương đối cao nên nóng; mùa đông ngày rất ngắn, thậm chí có đêm địa cực, nhiệt độ xuống rất thấp. Sự chênh lệch lớn khiến biên độ năm rất lớn, nhất là ở nội địa lục địa như vùng Xi-bia (Liên bang Nga), nơi biên độ có thể vượt 60°C.

Loại trừ phương án sai

Phương án quen thuộc trong đề là «nhiệt độ hạ thấp, biên độ nhiệt độ trung bình năm giảm». Nửa đầu đúng, nhưng nửa sau sai vì biên độ không giảm mà tăng. Học sinh thường nhầm do nghĩ «cái gì cũng giảm khi đi về cực».

Đề có thể hỏi dưới dạng điền khuyết: «Từ xích đạo về cực, nhiệt độ trung bình năm … và biên độ nhiệt độ năm …». Đáp án là «hạ thấp» và «tăng lên».

Mẹo nhớ

Hãy nhớ hình ảnh hai điểm cực đoan: xích đạo «nóng đều quanh năm» (biên độ nhỏ), còn gần cực «mùa hè ngắn mát, mùa đông dài lạnh buốt» (biên độ lớn). Nhiệt độ trung bình thì giảm, nhưng khoảng cách giữa hè và đông thì kéo giãn ra.

Lỗi sai thường gặp

• Lẫn biên độ nhiệt ngày với biên độ nhiệt năm. Biên độ ngày lớn nhất ở vùng nhiệt đới khô như hoang mạc.
• Cho rằng biên độ nhiệt luôn giảm khi nhiệt độ giảm.
• Quên ảnh hưởng của đại dương: cùng vĩ độ, nơi gần biển có biên độ nhỏ hơn nội địa.

Luyện tập

1. Nguyên nhân chính khiến nhiệt độ giảm dần từ xích đạo về cực là gì? Đáp án: góc nhập xạ của tia Mặt Trời giảm dần.
2. Nơi nào có biên độ nhiệt độ năm lớn hơn: vùng gần xích đạo hay vùng nội địa ôn đới? Đáp án: vùng nội địa ôn đới.
3. Vì sao hai địa điểm cùng vĩ độ nhưng một nơi gần biển, một nơi nội địa lại có biên độ năm khác nhau? Đáp án: biển có nhiệt dung lớn, nóng lên và lạnh đi chậm, làm giảm chênh lệch nhiệt độ giữa các mùa ở vùng gần biển.