Trả lời nhanh
Tơ lapsan thuộc loại tơ tổng hợp, cụ thể là tơ polieste. Lý do: nó không có sẵn trong tự nhiên và cũng không chế biến từ xenlulozơ, mà được con người tổng hợp từ monome là axit terephtalic và etylen glicol bằng phản ứng trùng ngưng. Tên khoa học của polime này là poli(etylen terephtalat), viết tắt PET.
Đề bài và cách làm
Câu hỏi “Tơ lapsan thuộc loại…” thường yêu cầu chọn một cách phân loại tơ. Các phương án hay gặp trong dạng này là tơ thiên nhiên, tơ nhân tạo (bán tổng hợp), tơ tổng hợp, hoặc một nhóm cụ thể như tơ poliamit, tơ polieste. Dù đề liệt kê thế nào, bạn chỉ cần nhớ: lapsan = tơ tổng hợp = tơ polieste.
Nếu đề có cả “tơ tổng hợp” và “tơ polieste”, hãy đọc kỹ câu hỏi hỏi theo nguồn gốc hay theo bản chất liên kết trong mạch. Đáp án đúng ở cả hai trường hợp đều phù hợp với lapsan.
Vì sao lapsan là tơ tổng hợp?
Tơ được chia theo nguồn gốc thành ba nhóm:
| Loại tơ | Nguồn gốc | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tơ thiên nhiên | Có sẵn trong tự nhiên (thực vật, động vật) | Bông, len, tơ tằm |
| Tơ nhân tạo (bán tổng hợp) | Xuất phát từ polime thiên nhiên (xenlulozơ), chế hoá bằng hoá chất | Tơ visco, tơ xenlulozơ axetat |
| Tơ tổng hợp | Tổng hợp từ monome bằng phản ứng trùng hợp hoặc trùng ngưng | Nilon-6,6, capron, nitron (olon), lapsan |
Lapsan được tạo ra hoàn toàn từ các hoá chất đơn giản (đều có nguồn gốc từ dầu mỏ) nên thuộc nhóm thứ ba.
Vì sao còn gọi là tơ polieste?
Trong mạch lapsan có nhiều nhóm chức este –COO– lặp lại, do đó người ta xếp nó vào nhóm polieste. Đây là cách phân loại theo bản chất liên kết, giống như nilon-6,6 thuộc nhóm poliamit vì có nhóm amit –CO–NH–.
Điều chế tơ lapsan
Lapsan được điều chế bằng phản ứng trùng ngưng giữa axit terephtalic và etylen glicol:
n HOOC–C6H4–COOH + n HO–CH2–CH2–OH → (–OC–C6H4–CO–O–CH2–CH2–O–)n + 2n H2O (điều kiện: nhiệt độ cao, xúc tác)
Cứ mỗi mắt xích tạo thành, hai phân tử nước được tách ra. Đây là dấu hiệu của trùng ngưng: ngoài polime còn sinh ra phân tử nhỏ (H2O).
Loại trừ các cách xếp sai
- Tơ thiên nhiên: sai, vì lapsan không lấy trực tiếp từ động vật hay thực vật.
- Tơ nhân tạo / bán tổng hợp: sai, vì không xuất phát từ xenlulozơ. Hai tơ nhân tạo hay gặp là visco và xenlulozơ axetat.
- Tơ poliamit: sai, vì mạch lapsan chứa nhóm este chứ không phải nhóm amit. Poliamit là nilon-6,6, nilon-6 (capron), nilon-7 (enang).
- Tơ tổng hợp / tơ polieste: đúng.
Mẹo nhớ và lỗi hay gặp
- Mẹo: “Lapsan – Este“. Cứ thấy lapsan là nghĩ đến nhóm este và polieste.
- Lỗi hay gặp: nhầm lapsan với tơ nhân tạo vì “nghe giống vải may mặc”. Cần dựa vào nguyên liệu đầu vào, không dựa vào cảm giác.
- Lỗi khác: viết nhầm phản ứng điều chế là trùng hợp. Lapsan tạo ra bằng trùng ngưng, vì có tách nước.
Bài luyện tập
- Dãy nào gồm toàn tơ tổng hợp: (a) lapsan, nilon-6,6, nitron; (b) visco, bông, len? Đáp án: (a). Ở (b), visco là tơ nhân tạo, còn bông và len là tơ thiên nhiên.
- Tơ nào trong các tơ sau thuộc nhóm polieste: nilon-6,6, lapsan, capron? Đáp án: lapsan, vì mạch có nhóm –COO–. Hai tơ còn lại là poliamit.
- Trùng ngưng 1 mol axit terephtalic với 1 mol etylen glicol (tính theo mắt xích) thì tách ra bao nhiêu mol nước? Đáp án: 2 mol, theo phương trình ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Tơ lapsan thuộc loại tơ nào?
Tơ lapsan thuộc loại tơ tổng hợp, cụ thể là tơ polieste (poli(etylen terephtalat), viết tắt PET).
Tơ lapsan được điều chế từ những chất nào?
Từ axit terephtalic HOOC–C6H4–COOH và etylen glicol HO–CH2–CH2–OH bằng phản ứng trùng ngưng, sinh ra nước.
Tơ lapsan có phải tơ nhân tạo không?
Không. Tơ nhân tạo xuất phát từ xenlulozơ (như tơ visco, tơ axetat), còn lapsan được tổng hợp hoàn toàn từ monome nên là tơ tổng hợp.
Lapsan khác nilon-6,6 ở điểm nào?
Lapsan có nhóm este –COO– trong mạch nên là polieste. Nilon-6,6 có nhóm amit –CO–NH– nên là poliamit.