Trả lời nhanh
Thổ nhưỡng (đất) là lớp vật chất mỏng, tơi xốp ở bề mặt lục địa, được hình thành do tác động của đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và con người. Đặc trưng cơ bản nhất của đất là độ phì: khả năng cung cấp nước, nhiệt, khí và chất dinh dưỡng cho thực vật sinh trưởng, phát triển. Nhờ độ phì, đất khác với đá.
Thổ nhưỡng là gì?
Thổ nhưỡng là tên gọi khác của đất trong khoa học địa lí và nông nghiệp. Đó là lớp vật chất nằm trên cùng của lục địa, thường mỏng (từ vài chục xen-ti-mét đến vài mét), xốp, có sinh vật sinh sống.
Tập hợp toàn bộ lớp đất trên Trái Đất gọi là thổ quyển. Thổ quyển là một bộ phận của lớp vỏ cảnh quan, nằm ở nơi tiếp xúc giữa khí quyển, thuỷ quyển, sinh quyển và thạch quyển nên chịu ảnh hưởng của cả bốn quyển này.
Đặc trưng cơ bản của đất là gì?
Đáp án: độ phì. Độ phì là khả năng của đất cung cấp đồng thời nước, nhiệt, không khí và các chất dinh dưỡng (đạm, lân, kali, mùn, vi lượng…) cho cây trồng sinh trưởng và phát triển.
Vì sao độ phì là đặc trưng quan trọng nhất?
- Phân biệt đất với đá: đá mẹ cứng, rời rạc hoặc nguyên khối, không nuôi được thực vật. Chỉ khi có độ phì, lớp vật chất đó mới được gọi là đất.
- Quyết định năng suất sinh học: đất phì nhiêu giúp cây trồng và rừng phát triển tốt, từ đó nuôi sống con người và động vật.
- Là cơ sở để sử dụng đất: tuỳ độ phì mà ta chọn cây trồng, mức bón phân và biện pháp cải tạo.
Thành phần của đất
Đất gồm bốn thành phần chính, xen lẫn nhau:
| Thành phần | Vai trò | Mẹo nhớ |
|---|---|---|
| Chất khoáng (chiếm tỉ lệ lớn nhất, khoảng gần một nửa thể tích) | Tạo “bộ khung” của đất, cung cấp dinh dưỡng khoáng cho cây | Có nguồn gốc từ đá mẹ bị phong hoá |
| Chất hữu cơ (chỉ vài phần trăm nhưng rất quan trọng) | Gồm xác sinh vật phân giải và mùn; làm đất tơi xốp, giữ nước, giữ dinh dưỡng | Mùn càng nhiều, đất càng tốt |
| Nước | Hoà tan chất dinh dưỡng để rễ hấp thụ | Dung môi của đất |
| Không khí | Cung cấp ôxi cho rễ và vi sinh vật | Đất úng nước thì thiếu khí |
Lưu ý: phần chất hữu cơ tuy ít nhưng là yếu tố quyết định độ phì, nên đừng nghĩ “chiếm ít thì ít quan trọng”.
Các nhân tố hình thành đất
- Đá mẹ: cung cấp vật liệu khoáng, quyết định thành phần cơ giới và tính chất lí, hoá ban đầu của đất.
- Khí hậu: nhiệt độ, lượng mưa chi phối phong hoá đá, rửa trôi và tốc độ phân giải chất hữu cơ.
- Sinh vật: thực vật cung cấp xác hữu cơ; vi sinh vật phân giải thành mùn; giun, mối làm đất tơi xốp.
- Địa hình: độ dốc, độ cao ảnh hưởng đến sự xói mòn, tích tụ vật chất, nhiệt và ẩm.
- Thời gian: đất cần thời gian dài để hình thành, tuổi đất là “thời gian đất tồn tại”.
- Con người: có thể làm đất tốt lên (bón phân, thuỷ lợi, luân canh) hoặc xấu đi (chặt phá rừng, lạm dụng hoá chất, canh tác trên đất dốc).
Mẹo nhớ: “Đá – Khí – Sinh – Địa – Thời – Người”, mỗi từ là một nhân tố.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “màu sắc” hoặc “độ dày” là đặc trưng của đất. Hai yếu tố này chỉ là đặc điểm hình thái, không phản ánh khả năng nuôi cây.
- Nhầm thổ nhưỡng với đá mẹ hoặc với thổ quyển. Thổ nhưỡng là lớp đất; thổ quyển là tập hợp các lớp đất trên Trái Đất.
- Cho rằng khoáng chất là yếu tố quyết định độ phì. Thực tế, chất hữu cơ (mùn) mới là yếu tố nổi bật.
Bài luyện tập
- Câu 1. Vì sao đá mẹ cứng, nứt nẻ chưa thể gọi là đất?
Đáp án: vì chưa có độ phì; chưa có đủ nước, không khí, mùn và dinh dưỡng để thực vật sinh trưởng. Đá chỉ trở thành đất khi bị phong hoá và có sinh vật tác động. - Câu 2. Nêu hai biện pháp làm tăng độ phì cho đất trồng.
Đáp án: bón phân hữu cơ (phân chuồng, phân xanh) và luân canh, xen canh cây họ đậu; cũng có thể làm thuỷ lợi hợp lí, chống xói mòn. - Câu 3. Vùng đồi núi dốc, mưa nhiều, nếu mất rừng thì độ phì của đất thay đổi thế nào?
Đáp án: giảm, vì mất lớp phủ thực vật nên xói mòn, rửa trôi mạnh, lượng chất hữu cơ bổ sung giảm.
Tóm tắt
Thổ nhưỡng là lớp đất mỏng trên lục địa, gồm khoáng, hữu cơ, nước, không khí. Đặc trưng cơ bản của nó là độ phì. Độ phì chịu tác động của sáu nhân tố: đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình, thời gian và con người.
Câu hỏi thường gặp
Thổ nhưỡng là gì?
Thổ nhưỡng là từ chỉ đất: lớp vật chất mỏng, tơi xốp ở bề mặt lục địa, có sinh vật sinh sống và có khả năng nuôi dưỡng thực vật.
Đặc trưng cơ bản của đất (thổ nhưỡng) là gì?
Là độ phì, tức khả năng cung cấp nước, nhiệt, không khí và chất dinh dưỡng cho thực vật sinh trưởng và phát triển.
Thổ nhưỡng khác thổ quyển ở điểm nào?
Thổ nhưỡng là lớp đất cụ thể ở một nơi; thổ quyển là toàn bộ lớp đất bao phủ bề mặt lục địa của Trái Đất.
Yếu tố nào trong thành phần đất quyết định độ phì nhiều nhất?
Chất hữu cơ, đặc biệt là mùn, vì mùn giữ nước, giữ dinh dưỡng và làm đất tơi xốp dù chiếm tỉ lệ nhỏ.