Theo thuyết kiến tạo mảng, thạch quyển gồm có những mảng nào?

Thạch quyển và thuyết kiến tạo mảng là gì?

Thạch quyển là lớp vỏ ngoài cùng cứng của Trái Đất, gồm vỏ Trái Đất và phần trên cùng của manti, dày khoảng 100 km. Lớp này nằm trên lớp manti quánh dẻo nên có thể trượt chậm trên đó.

Thuyết kiến tạo mảng cho rằng thạch quyển không phải một khối liền mà bị các đứt gãy chia thành nhiều mảng cứng. Các mảng luôn dịch chuyển với tốc độ rất chậm, cỡ vài centimét mỗi năm, nên ta không cảm nhận được.

Bảy mảng kiến tạo lớn

Ngoài ra còn nhiều mảng nhỏ hơn như mảng Nazca, mảng Philippin, mảng Caribe… Các mảng nhỏ thường nằm ở vùng tiếp giáp giữa những mảng lớn.

Mẹo nhớ: hãy đếm theo bản đồ thế giới: 5 mảng gắn với 5 châu lục (Âu – Á, Phi, Bắc Mĩ, Nam Mĩ, Nam Cực), cộng thêm mảng đại dương lớn nhất (Thái Bình Dương) và mảng Ấn Độ – Ôxtrâylia, tổng là 7.

Vì sao các mảng lại dịch chuyển?

Bên dưới thạch quyển, vật chất manti nóng chảy từng phần luôn chuyển động đối lưu. Dòng vật chất nóng đi lên rồi nguội đi, chìm xuống, kéo theo các mảng ở phía trên di chuyển chậm chạp.

Ba kiểu tiếp xúc giữa các mảng

• Tách giãn: hai mảng tách xa nhau, vật chất từ manti trào lên tạo vỏ mới, hình thành sống núi ngầm giữa đại dương (ví dụ sống núi giữa Đại Tây Dương).
• Xô vào nhau (tiếp xúc): hai mảng ép vào nhau. Mảng nặng hơn (thường là mảng đại dương) hút chìm xuống dưới mảng nhẹ hơn, sinh ra núi lửa, động đất, rãnh biển sâu. Nếu hai mảng lục địa va nhau thì nâng lên thành dãy núi cao, như dãy Himalaya do mảng Ấn Độ – Ôxtrâylia húc vào mảng Âu – Á.
• Trượt ngang: hai mảng trượt cạnh nhau theo phương ngang, dễ gây động đất mạnh.

Vì vậy các vùng tiếp giáp giữa các mảng là nơi hay xảy ra động đất, núi lửa, như Vành đai lửa Thái Bình Dương.

Lỗi sai thường gặp

• Nhầm thạch quyển với vỏ Trái Đất. Thạch quyển gồm cả vỏ và phần trên cùng của manti, nên dày hơn vỏ Trái Đất.
• Cho rằng mảng kiến tạo đứng yên. Các mảng luôn chuyển dịch, chỉ là rất chậm.
• Nhầm mảng kiến tạo với lục địa. Một mảng có thể chứa cả lục địa lẫn đáy đại dương, ví dụ mảng Bắc Mĩ, mảng Nam Mĩ.
• Quên mảng nhỏ. Đáp án đầy đủ luôn là “7 mảng lớn và một số mảng nhỏ”, không phải chỉ 7 mảng.
• Một số tài liệu tách mảng Ấn Độ – Ôxtrâylia thành hai mảng nên đếm ra 8 mảng lớn. Khi làm bài, hãy bám theo số liệu trong sách giáo khoa lớp em đang học.

Bài luyện tập

1. Dãy Himalaya được hình thành do sự tiếp xúc của hai mảng nào, theo kiểu nào?
   Đáp án: Mảng Ấn Độ – Ôxtrâylia và mảng Âu – Á, kiểu xô vào nhau (hai mảng lục địa va chạm, nâng lên thành núi).
2. Ranh giới tách giãn thường tạo ra địa hình nào và ở đâu?
   Đáp án: Sống núi ngầm, thường ở giữa đại dương, như sống núi giữa Đại Tây Dương.
3. Điền khuyết: “Theo thuyết kiến tạo mảng, thạch quyển gồm có … mảng kiến tạo lớn và một số mảng …”.
   Đáp án: 7; nhỏ.