Trả lời nhanh
Quy luật chủ yếu do ngoại lực tạo nên là quy luật địa đới. Nguyên nhân là nguồn năng lượng bức xạ Mặt Trời, vốn thay đổi theo vĩ độ, làm cho nhiệt độ, khí hậu, đất, sinh vật phân bố thành các đới từ cực về xích đạo. Ngược lại, quy luật địa ô và quy luật đai cao thuộc nhóm quy luật phi địa đới, chủ yếu do nội lực tạo nên địa hình lục địa, đại dương và núi cao.
Ngoại lực và nội lực khác nhau thế nào?
- Nội lực: lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, như vận động kiến tạo, núi lửa, động đất; làm nên các lục địa, đại dương, dãy núi.
- Ngoại lực: lực sinh ra từ bên ngoài, chủ yếu là bức xạ Mặt Trời với tác dụng của nhiệt, nước, gió, sinh vật.
Trong ba quy luật tính chất địa lí, mỗi quy luật gắn với một nguồn năng lượng khác nhau.
Bảng so sánh ba quy luật
| Quy luật | Biểu hiện | Nguyên nhân chủ yếu |
|---|---|---|
| Địa đới | Thay đổi theo vĩ độ: các đới khí hậu, đới đất, đới thực vật | Góc chiếu của tia sáng Mặt Trời thay đổi theo vĩ độ, tức bức xạ Mặt Trời (ngoại lực) |
| Địa ô | Thay đổi theo kinh độ, từ ven biển vào sâu lục địa | Sự phân bố đất liền và biển đại dương, do nội lực tạo nên |
| Đai cao | Thay đổi theo độ cao núi: mỗi đai có khí hậu, đất, thực vật riêng | Sự giảm nhiệt độ theo độ cao, gắn với địa hình núi do nội lực |
Vì sao quy luật địa đới là do ngoại lực?
- Trái Đất hình cầu nên tia sáng Mặt Trời chiếu xuống mỗi vĩ độ với góc khác nhau.
- Xích đạo nhận nhiều năng lượng hơn, hai cực nhận ít hơn, nên nhiệt độ giảm dần theo vĩ độ.
- Nhiệt độ ảnh hưởng đến lượng hơi nước, mây mưa, gió và sinh vật, hình thành các đới tự nhiên kéo dài theo hướng vĩ tuyến.
Toàn bộ chuỗi này bắt đầu từ năng lượng Mặt Trời, một nguồn từ bên ngoài Trái Đất, nên được xếp vào ngoại lực.
Vì sao địa ô và đai cao không phải ngoại lực?
- Địa ô: sự khác nhau giữa vùng ven biển ẩm và vùng trong lục địa khô xuất phát từ việc lục địa và đại dương phân bố không đều. Đây là hệ quả của vận động kiến tạo.
- Đai cao: có là nhờ dãy núi cao, được nâng lên do hoạt động của nội lực. Khi lên cao, nhiệt độ giảm nên thiên nhiên phân tầng.
Mẹo nhớ
Chữ “đới” gợi đến “vành đai ngang” theo vĩ độ, gắn với Mặt Trời chiếu nóng lạnh khác nhau. Nhớ nhanh: địa đới = vĩ độ = Mặt Trời = ngoại lực; còn địa ô, đai cao = kinh độ, độ cao = địa hình = nội lực.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng đai cao cũng do ngoại lực vì nhiệt độ giảm theo độ cao. Thực ra núi cao là kết quả của nội lực, nên quy luật này thuộc nhóm phi địa đới.
- Nhầm “địa đới” với “địa ô” vì cùng có chữ “địa”. Hãy nhớ đới là theo vĩ độ, ô là theo kinh độ.
- Nghĩ rằng ngoại lực chỉ là gió và nước. Nguồn gốc của ngoại lực chính là năng lượng Mặt Trời.
Ví dụ minh hoạ
Đi từ xích đạo lên cực, ta lần lượt gặp rừng mưa nhiệt đới, hoang mạc và xavan, rừng ôn đới, rừng lá kim rồi đài nguyên. Đó là quy luật địa đới. Còn đi từ chân núi Phan-xi-păng lên đỉnh, thiên nhiên thay đổi theo từng đai độ cao: đó là quy luật đai cao.
Luyện tập
- Biểu hiện nào chứng tỏ quy luật địa đới tồn tại trên bản đồ thế giới?
- Vì sao sa mạc Gô-bi nằm sâu trong nội địa lại khô hạn hơn vùng ven biển Trung Quốc cùng vĩ độ?
Gợi ý:
- Các đới khí hậu, đới thực vật và đới đất xếp thành những dải kéo dài theo vĩ tuyến.
- Đó là biểu hiện của quy luật địa ô: càng vào sâu lục địa, lượng mưa càng giảm vì ảnh hưởng của biển giảm.
Câu hỏi thường gặp
Quy luật địa đới do nguyên nhân nào?
Do góc chiếu của tia sáng Mặt Trời thay đổi theo vĩ độ, làm lượng bức xạ nhận được giảm dần từ xích đạo về hai cực.
Ngoại lực là gì?
Là lực sinh ra từ bên ngoài Trái Đất, chủ yếu là năng lượng bức xạ Mặt Trời, tác động qua nhiệt, nước, gió, sinh vật.
Quy luật địa ô thể hiện như thế nào?
Thiên nhiên thay đổi theo kinh độ, từ vùng ven biển ẩm ướt vào sâu trong lục địa khô hạn hơn.
Quy luật đai cao có phải địa đới không?
Không. Đai cao là quy luật phi địa đới, thay đổi theo độ cao địa hình núi chứ không theo vĩ độ.