Trả lời nhanh
Các quá trình thuộc tác động nội lực là vận động kiến tạo làm uốn nếp, đứt gãy, nâng lên – hạ xuống của vỏ Trái Đất, cùng với động đất và núi lửa. Lý do: nội lực có nguồn năng lượng ở bên trong Trái Đất. Còn phong hoá, xâm thực, vận chuyển, bồi tụ là tác động của ngoại lực.
Đề bài này thường có bốn phương án, trong đó chỉ một phương án là quá trình do năng lượng bên trong Trái Đất gây ra. Vì chưa có đủ nội dung bốn phương án gốc, bài viết hướng dẫn cách phân loại để bạn áp dụng cho mọi phương án gặp trong đề.
Nội lực là gì?
Nội lực là lực sinh ra từ bên trong Trái Đất. Nguồn năng lượng chủ yếu là năng lượng của các chất phóng xạ bị phân rã, cùng nhiệt và sức nặng của vật chất trong lòng đất.
Nội lực làm cho vỏ Trái Đất bị nén ép, kéo giãn, dịch chuyển, nhờ đó tạo nên các dạng địa hình lớn như núi, cao nguyên, vực sâu, đồng bằng kiến tạo.
Các quá trình thuộc tác động nội lực
- Vận động theo phương thẳng đứng: vỏ Trái Đất nâng lên hoặc hạ xuống chậm, trên diện tích rộng. Kết quả là hiện tượng biển tiến, biển thoái.
- Vận động theo phương nằm ngang: làm đá bị nén ép thành nếp uốn, hoặc bị gãy tạo thành đứt gãy, địa hào, địa luỹ.
- Động đất: sự rung chuyển đột ngột của vỏ Trái Đất do năng lượng bên trong giải phóng.
- Núi lửa, hoạt động magma: macma từ sâu trào lên mặt đất hoặc xâm nhập vào lớp vỏ.
- Dịch chuyển các mảng kiến tạo: hai mảng xô vào nhau, tách xa nhau hoặc trượt ngang, sinh ra núi uốn nếp, sống núi ngầm, đới hút chìm.
Phân biệt nội lực và ngoại lực
| Tiêu chí | Nội lực | Ngoại lực |
|---|---|---|
| Nguồn năng lượng | Bên trong Trái Đất | Chủ yếu là bức xạ Mặt Trời, tác nhân bên ngoài (nước, gió, băng, sinh vật) |
| Xu hướng chung | Làm địa hình gồ ghề, nâng cao, tạo tương phản | Phá huỷ, san bằng rồi bồi đắp địa hình |
| Ví dụ quá trình | Uốn nếp, đứt gãy, động đất, núi lửa | Phong hoá, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ |
Cách loại trừ phương án sai
- Gặp “phong hoá” (vật lí, hoá học, sinh học) → ngoại lực, vì đá bị phá huỷ tại chỗ do nhiệt độ, nước, sinh vật.
- Gặp “xâm thực”, “bào mòn”, “thổi mòn” → ngoại lực, vì là quá trình bóc mòn do nước chảy, gió, sóng, băng.
- Gặp “vận chuyển”, “bồi tụ” → ngoại lực, vì là quá trình mang vật liệu đi rồi tích tụ lại.
- Gặp “nén ép”, “uốn nếp”, “đứt gãy”, “động đất”, “núi lửa”, “nâng lên – hạ xuống” → nội lực.
Mẹo nhớ
Hãy tự hỏi: “Ai ra tay?” Nếu là sức mạnh từ lòng đất đẩy, ép, làm gãy, làm nổ thì đó là nội lực. Nếu là nước, gió, băng, nhiệt độ, sinh vật tác động lên bề mặt thì đó là ngoại lực.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm sóng thần và động đất: sóng thần thường do động đất hoặc núi lửa dưới đáy biển gây ra, nên nguyên nhân gốc vẫn là nội lực. Tuy nhiên nếu đề hỏi riêng “sóng biển bào mòn bờ” thì đó là ngoại lực.
- Nhầm tro bụi núi lửa phủ trên mặt đất: việc phun trào là nội lực, nhưng sau đó mưa và gió làm tro bụi bị rửa trôi, thổi đi là ngoại lực.
- Cho rằng nội lực chỉ tạo núi: nội lực còn tạo vực sâu, thung lũng đứt gãy, sống núi ngầm đại dương.
Bài luyện tập
Câu 1. Hiện tượng nào sau đây do nội lực: đá bị nứt vỡ vì chênh lệch nhiệt độ ngày đêm, hay đá bị uốn thành nếp ở rìa hai mảng va chạm nhau?
Đáp án: Đá bị uốn thành nếp ở rìa hai mảng va chạm. Đá nứt vỡ vì nhiệt độ là phong hoá vật lí, thuộc ngoại lực.
Câu 2. Hãy xếp các quá trình sau vào nội lực hoặc ngoại lực: núi lửa phun trào; sông bồi đắp đồng bằng; địa luỹ; gió thổi mòn đá.
Đáp án: Nội lực gồm núi lửa phun trào và địa luỹ. Ngoại lực gồm sông bồi đắp đồng bằng và gió thổi mòn đá.
Câu 3. Vì sao nói nội lực và ngoại lực là hai lực đối nghịch nhau nhưng cùng tồn tại để hình thành địa hình?
Đáp án gợi ý: Nội lực nâng và làm gồ ghề bề mặt, còn ngoại lực phá huỷ và san bằng. Hai quá trình diễn ra đồng thời, nên địa hình luôn biến đổi.
Câu hỏi thường gặp
Nội lực có nguồn gốc từ đâu?
Nội lực có nguồn gốc từ bên trong Trái Đất, chủ yếu từ năng lượng phân rã các chất phóng xạ và nhiệt trong lòng đất.
Động đất thuộc nội lực hay ngoại lực?
Động đất thuộc nội lực vì do năng lượng bên trong Trái Đất giải phóng đột ngột làm vỏ Trái Đất rung chuyển.
Phong hoá có phải tác động nội lực không?
Không. Phong hoá là quá trình phá huỷ đá do nhiệt độ, nước, sinh vật ở bề mặt, nên thuộc ngoại lực.
Nội lực tạo ra những dạng địa hình nào?
Nội lực tạo ra núi uốn nếp, đứt gãy, địa hào, địa luỹ, núi lửa, vực sâu và làm vỏ Trái Đất nâng lên hoặc hạ xuống.