Trả lời nhanh
Quá trình chính trong sự hình thành và biến đổi địa hình nước ta hiện nay là quá trình xâm thực – bồi tụ. Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa với nhiệt độ cao, mưa nhiều và tập trung theo mùa làm đá bị phong hóa mạnh, đất bị rửa trôi ở miền đồi núi, rồi vật liệu được sông bồi đắp thành đồng bằng ở vùng thấp.
Hai nhóm tác nhân tạo nên địa hình
Địa hình bề mặt Trái Đất do hai nhóm lực tác động: nội lực (từ bên trong, như chuyển động kiến tạo, núi lửa, động đất) và ngoại lực (từ bên ngoài, như mưa, gió, nước chảy, sinh vật, con người). Nội lực nâng cao hoặc hạ thấp địa hình, ngoại lực bào mòn rồi san bằng, bồi tụ.
Trong lịch sử địa chất, nội lực có vai trò rất lớn khi tạo ra dãy Hoàng Liên Sơn, Trường Sơn… Tuy nhiên, ở giai đoạn hiện nay, địa hình nước ta chủ yếu được hình thành và biến đổi bởi ngoại lực dưới điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa. Đây là chìa khóa của câu hỏi.
Xâm thực là gì? Biểu hiện ở đâu?
Xâm thực là quá trình ngoại lực làm bào mòn, phá hủy bề mặt địa hình. Ở nước ta, quá trình này mạnh ở miền đồi núi, vì mưa nhiều, mưa theo mùa lại có cường độ lớn, địa hình dốc.
- Đá bị phong hóa dày, lớp đất mặt bị nước mưa cuốn trôi khi mất lớp phủ thực vật.
- Hình thành rãnh nước, khe suối, đất trượt, đá lở trên sườn dốc.
- Ở vùng núi đá vôi tạo ra địa hình cacxtơ với hang động, thung lũng kín.
Bồi tụ là gì? Biểu hiện ở đâu?
Bồi tụ là quá trình tích tụ vật liệu do nước, gió… mang tới. Phù sa từ miền núi được các sông vận chuyển xuống vùng thấp, lắng đọng ở cửa sông và vùng trũng, mở rộng các đồng bằng châu thổ như đồng bằng sông Hồng, đồng bằng sông Cửu Long. Ven biển, sóng và dòng chảy cũng tích tụ cát tạo ra các cồn cát, bãi bồi.
| Quá trình | Khu vực nổi bật | Kết quả trên địa hình |
|---|---|---|
| Xâm thực | Đồi núi, sườn dốc | Rãnh, khe, thung lũng, đất trượt, cacxtơ |
| Bồi tụ | Đồng bằng, cửa sông, ven biển | Đồng bằng châu thổ, bãi bồi, cồn cát |
Hai quá trình này luôn đi cùng nhau: nơi này bị mất đất thì nơi khác được bồi thêm. Vì vậy sách giáo khoa gọi chung là «xâm thực – bồi tụ».
Vì sao khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa làm quá trình này mạnh?
- Nhiệt độ cao và độ ẩm lớn làm đá bị phong hóa hóa học nhanh, lớp vỏ phong hóa dày.
- Mưa nhiều, tập trung theo mùa nên nước chảy tràn mạnh, sức bào mòn lớn.
- Địa hình đồi núi dốc làm nước chảy nhanh, dễ cuốn trôi vật liệu.
- Tác động của con người như phá rừng, canh tác trên đất dốc khiến xâm thực tăng thêm.
Loại trừ phương án sai
- Quá trình kiến tạo, núi lửa: có vai trò hình thành các dạng địa hình lớn trong quá khứ, nhưng không phải quá trình chính ở giai đoạn hiện nay.
- Quá trình xâm thực chỉ: thiếu một nửa, vì không giải thích sự hình thành đồng bằng.
- Quá trình bồi tụ chỉ: tương tự, không giải thích địa hình đồi núi bị bào mòn.
Ảnh hưởng và biện pháp
Xâm thực mạnh làm đất bạc màu, gây sạt lở, lũ quét; bồi tụ làm đồng bằng màu mỡ, mở rộng đất liền nhưng cũng khiến cửa sông bị nông. Biện pháp quan trọng là trồng rừng, canh tác trên đất dốc theo bậc thang, bảo vệ rừng đầu nguồn.
Mẹo nhớ
Em nhớ cặp «núi mất đất, đồng bằng được đất»: xâm thực ở núi, bồi tụ ở đồng bằng.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn «nội lực» chỉ vì nhớ nước ta có nhiều núi cao do vận động kiến tạo.
- Nhầm xâm thực với phong hóa. Phong hóa phá vỡ đá tại chỗ, còn xâm thực gồm cả việc nước cuốn vật liệu đi.
Luyện tập
- Câu 1. Vì sao đồng bằng sông Cửu Long lại được mở rộng ra biển hằng năm? Gợi ý: phù sa của sông Mê Công bồi tụ ở cửa sông và ven biển.
- Câu 2. Nêu một biện pháp hạn chế xâm thực ở miền núi. Gợi ý: trồng rừng, làm ruộng bậc thang.
Câu hỏi thường gặp
Quá trình chính hình thành địa hình nước ta hiện nay là gì?
Là quá trình xâm thực - bồi tụ, do tác động của ngoại lực trong điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa.
Xâm thực và bồi tụ khác nhau thế nào?
Xâm thực bào mòn, phá hủy bề mặt địa hình, mạnh ở miền đồi núi; bồi tụ là sự tích tụ vật liệu, tạo ra đồng bằng và bãi bồi ở vùng thấp.
Vì sao xâm thực ở miền núi nước ta mạnh?
Vì mưa nhiều và tập trung theo mùa, địa hình dốc, đá bị phong hóa dày và thảm thực vật nhiều nơi bị suy giảm.