Trả lời nhanh
Phong hóa lí học được hiểu là sự phá huỷ đá thành những khối vụn có kích thước khác nhau (đáp án A trong câu hỏi). Đá chỉ bị vỡ, nứt, tách rời về mặt cơ học dưới tác động của nhiệt độ, nước đóng băng, muối kết tinh…, còn thành phần hoá học và khoáng vật của đá gần như không thay đổi.
Vì sao chọn đáp án “sự phá huỷ đá thành những khối vụn có kích thước khác nhau”?
Từ “lí học” cho biết quá trình này chỉ làm đổi trạng thái vật lí của đá: to thành nhỏ, nguyên khối thành vụn. Đá vụn sinh ra vẫn là chính loại đá ban đầu, chỉ khác về kích thước. Đây là điểm mấu chốt để phân biệt với phong hóa hoá học, nơi đá bị biến đổi thành phần và tạo ra khoáng vật mới.
Vì vậy, nếu một phương án nói đến việc đá bị hoà tan, bị oxi hoá, bị biến đổi thành chất mới thì đó không phải phong hóa lí học. Nếu phương án nói đến vai trò của sinh vật thì đó là phong hóa sinh học.
Phong hóa lí học xảy ra do những nguyên nhân nào?
- Thay đổi nhiệt độ đột ngột: ban ngày đá nóng và giãn nở, ban đêm lạnh và co lại. Lặp đi lặp lại nhiều lần, đá nứt rồi vỡ vụn, nhất là ở nơi có biên độ nhiệt ngày đêm lớn.
- Nước đóng băng trong khe nứt: nước đóng băng thì thể tích tăng, đẩy hai thành khe nứt ra xa làm đá nứt rộng và vỡ.
- Muối kết tinh: nước thấm vào khe đá mang theo muối; khi nước bay hơi, tinh thể muối lớn dần và nở ra, chèn ép làm đá bở rời.
- Va đập, mài mòn cơ học: gió mang cát, dòng nước chứa sỏi cọ xát vào đá làm đá vỡ, mòn.
Bảng phân biệt ba loại phong hóa
| Loại phong hóa | Bản chất | Thành phần hoá học của đá | Tác nhân chính |
|---|---|---|---|
| Lí học | Đá vỡ thành khối vụn kích thước khác nhau | Không đổi | Nhiệt độ, nước đóng băng, muối kết tinh |
| Hoá học | Đá bị hoà tan, oxi hoá, thuỷ phân… | Bị biến đổi | Nước, CO2, O2, axit hữu cơ |
| Sinh học | Đá bị phá huỷ do sinh vật | Có thể đổi hoặc không | Rễ cây, vi sinh vật, động vật đào hang |
Phong hóa lí học mạnh ở đâu?
Quá trình này diễn ra rõ nhất ở hoang mạc (chênh lệch nhiệt ngày – đêm rất lớn) và vùng núi cao, vùng ôn đới lạnh (nước thường xuyên đóng băng – tan băng). Ở vùng nhiệt đới ẩm, phong hóa hoá học và sinh học lại chiếm ưu thế hơn do nhiệt độ cao, mưa nhiều và sinh vật phong phú.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo: “Lí học = chỉ vỡ, không đổi chất”. Cứ thấy “đá vụn”, “nứt vỡ”, “kích thước” là nghĩ đến lí học; thấy “hoà tan”, “biến đổi thành phần”, “khoáng vật mới” là hoá học.
- Lỗi 1: cho rằng rễ cây xuyên vào khe đá là phong hóa lí học. Thực tế đây thường xếp vào phong hóa sinh học vì tác nhân là sinh vật.
- Lỗi 2: nhầm hang động đá vôi với phong hóa lí học. Hang động hình thành do nước chứa CO2 hoà tan đá vôi: CaCO3 + CO2 + H2O → Ca(HCO3)2 (tan trong nước), đây là phong hóa hoá học.
Bài luyện tập tự kiểm tra
- Nước thấm vào khe nứt của đá trên núi cao, ban đêm đóng băng làm khe nứt rộng ra. Đây là loại phong hóa nào?
Đáp án: Phong hóa lí học, vì nước đóng băng nở thể tích làm đá vỡ mà không đổi thành phần. - Vì sao ở hoang mạc đá thường bị vỡ vụn thành sỏi, cát?
Đáp án: Ngày rất nóng, đêm rất lạnh nên đá giãn nở – co lại liên tục, nứt vỡ dần (phong hóa lí học). - Đá vôi ở vùng nhiệt đới ẩm bị nước mưa chứa CO2 hoà tan tạo địa hình cacxtơ. Có phải phong hóa lí học không?
Đáp án: Không, đó là phong hóa hoá học vì thành phần của đá bị biến đổi và hoà tan.
Câu hỏi thường gặp
Phong hóa lí học là gì?
Là quá trình phá huỷ đá thành những khối vụn có kích thước khác nhau do tác động cơ học của nhiệt độ, nước đóng băng, muối kết tinh…, trong đó thành phần hoá học của đá không thay đổi.
Phong hóa lí học khác phong hóa hoá học ở điểm nào?
Phong hóa lí học chỉ làm đá vỡ vụn, không đổi thành phần; phong hóa hoá học làm đá bị hoà tan, oxi hoá hoặc biến thành khoáng vật mới.
Phong hóa lí học diễn ra mạnh ở những nơi nào?
Ở hoang mạc, vùng núi cao và vùng ôn đới lạnh, nơi biên độ nhiệt lớn hoặc nước thường xuyên đóng băng rồi tan băng.
Rễ cây làm nứt đá thuộc loại phong hóa nào?
Thường xếp vào phong hóa sinh học vì tác nhân gây ra là sinh vật, dù kết quả làm đá nứt vỡ giống tác động cơ học.