Trả lời nhanh
Trong quá trình hình thành đất, đá mẹ là nguồn cung cấp vật chất vô cơ, quyết định thành phần khoáng vật và thành phần cơ giới của đất. Vì vậy, phát biểu không đúng là phát biểu gán cho đá mẹ những việc khác, như cung cấp chất hữu cơ (mùn) cho đất hay quyết định nhiệt độ, độ ẩm, vì đó là vai trò của sinh vật và khí hậu.
Đá mẹ là gì?
Đá mẹ là lớp đá gốc bên dưới, bị phong hoá thành các mảnh vụn rồi trở thành vật liệu ban đầu của đất. Có thể ví đá mẹ như “nguyên liệu thô” còn các nhân tố khác như khí hậu, sinh vật là “người chế biến”.
Vai trò cụ thể của đá mẹ
- Cung cấp vật chất vô cơ: các khoáng chất như silic, nhôm, sắt, canxi… trong đất đều xuất phát từ đá mẹ.
- Quyết định thành phần khoáng vật: đá mẹ có khoáng gì thì đất có khoáng đó.
- Quyết định thành phần cơ giới: tỉ lệ cát, limon, sét của đất phụ thuộc loại đá bị phong hoá.
- Ảnh hưởng tính chất lí, hoá: độ xốp, khả năng giữ nước, độ chua hay kiềm.
Ví dụ, đất hình thành trên đá bazan thường có màu đỏ, tơi xốp và giàu dinh dưỡng; đất hình thành trên đá granit thường nhiều cát hơn và nghèo dinh dưỡng hơn.
Cách tìm phát biểu “không đúng”
Đề dạng “không đúng” buộc em kiểm tra từng phát biểu xem có gán nhầm vai trò của nhân tố khác cho đá mẹ không. Dùng bảng phân biệt sau:
| Nhân tố | Vai trò chính |
|---|---|
| Đá mẹ | Cung cấp vật chất vô cơ; quyết định thành phần khoáng và cơ giới |
| Khí hậu | Nhiệt, ẩm quyết định tốc độ phong hoá, rửa trôi, tích tụ |
| Sinh vật | Cung cấp chất hữu cơ, tạo mùn, làm đất tơi xốp |
| Địa hình | Độ dốc, hướng sườn ảnh hưởng xói mòn, tích tụ |
| Thời gian | Quyết định tuổi và mức độ phát triển của đất |
| Con người | Canh tác, cải tạo, đôi khi làm thoái hoá đất |
Quy tắc: nếu một phát biểu về đá mẹ nhắc đến chất hữu cơ, mùn, nhiệt, ẩm, tuổi đất, canh tác, nhiều khả năng đó là phát biểu sai. Ngược lại, các cụm “vật chất vô cơ”, “thành phần khoáng vật”, “thành phần cơ giới” là những ý đúng về đá mẹ.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm đá mẹ với sinh vật, cho rằng đá mẹ cung cấp mùn cho đất.
- Cho rằng khí hậu không liên quan đến đá mẹ; thực tế khí hậu làm đá phong hoá nhanh hay chậm.
- Nói đá mẹ “quyết định tất cả” tính chất đất. Đá mẹ quan trọng nhưng không phải nhân tố duy nhất.
Bài tập vận dụng
Câu 1. Chất hữu cơ trong đất chủ yếu do nhân tố nào cung cấp?
Đáp án: Sinh vật (xác thực vật, động vật và vi sinh vật phân giải).
Câu 2. Vì sao hai vùng có khí hậu giống nhau nhưng đất lại khác nhau?
Đáp án: Vì đá mẹ khác nhau nên thành phần khoáng vật và cơ giới của đất khác nhau.
Câu 3. Em hãy nêu hai vai trò đúng của đá mẹ.
Đáp án: Cung cấp vật chất vô cơ cho đất; quyết định thành phần khoáng vật và thành phần cơ giới của đất.
Câu hỏi thường gặp
Đá mẹ có vai trò gì trong quá trình hình thành đất?
Đá mẹ là nguồn cung cấp vật chất vô cơ, quyết định thành phần khoáng vật và thành phần cơ giới của đất, đồng thời ảnh hưởng đến tính chất lí, hoá của đất.
Chất hữu cơ trong đất do nhân tố nào tạo ra?
Do sinh vật. Xác thực vật, động vật được vi sinh vật phân giải thành mùn, làm đất giàu chất hữu cơ và tơi xốp hơn.
Khí hậu và đá mẹ có liên quan thế nào?
Khí hậu quyết định tốc độ phong hoá đá mẹ. Nơi nóng ẩm đá phong hoá nhanh, tạo lớp vật liệu dày để hình thành đất.