Trả lời nhanh
Trên Trái Đất, mưa nhiều nhất ở vùng xích đạo (khoảng từ 5°B đến 5°N), lượng mưa trung bình năm thường trên 2000 mm. Từ xích đạo về hai chí tuyến mưa giảm mạnh, sang vĩ độ ôn đới mưa tăng trở lại, về hai cực mưa rất ít. Phát biểu đúng là phát biểu nói lượng mưa phân bố không đều, thay đổi theo vĩ độ.
Lượng mưa phân bố theo vĩ độ như thế nào?
Khi đề hỏi “phát biểu nào đúng với phân bố lượng mưa trên Trái Đất”, ý chính cần nắm là: mưa không phân bố đều và biến đổi theo vĩ độ, theo kiểu “nhiều – ít – vừa – rất ít”.
| Khu vực | Lượng mưa | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| Xích đạo (khoảng 0° – 10°) | Nhiều nhất, thường trên 2000 mm/năm | Rừng mưa nhiệt đới |
| Hai chí tuyến (khoảng 20° – 30°) | Ít, nhiều nơi dưới 500 mm/năm | Hoang mạc lớn |
| Ôn đới (khoảng 40° – 60°) | Khá nhiều, trung bình vài trăm đến hơn 1000 mm/năm | Tăng trở lại |
| Vùng cực | Rất ít | Lạnh, bốc hơi yếu |
Vì sao xích đạo mưa nhiều nhất?
- Nhiệt độ cao quanh năm, nước biển và rừng bốc hơi mạnh nên không khí chứa nhiều hơi nước.
- Đây là đai áp thấp xích đạo: không khí nóng ẩm bốc lên cao, gặp lạnh ngưng tụ thành mây và mưa (mưa đối lưu, thường vào chiều).
- Hai bên là gió Tín phong thổi hội tụ về xích đạo, liên tục đưa thêm hơi ẩm.
Vì sao hai chí tuyến lại khô?
Ở khoảng 30° mỗi bán cầu là đai áp cao: không khí từ trên cao hạ xuống, bị nén và nóng lên nên khó ngưng tụ, trời ít mây. Gió Tín phong thổi từ đây đi nơi khác lại khô. Vì thế Sahara, hoang mạc Ả Rập hay hoang mạc Ô-xtrây-li-a nằm quanh vùng này.
Mẹo nhớ: “Áp thấp thì mưa, áp cao thì khô”. Xích đạo và ôn đới (khoảng 60°) là áp thấp, chí tuyến và cực là áp cao.
Những nhân tố làm mưa khác nhau trong cùng một vĩ độ
- Gần hay xa biển: ven biển có gió ẩm thổi vào nên mưa nhiều hơn nội địa sâu trong lục địa.
- Dòng biển: dòng biển nóng làm không khí ven bờ ẩm hơn, thường mưa nhiều; dòng biển lạnh làm khô, dễ hình thành hoang mạc ven bờ (như Atacama ở Nam Mỹ).
- Địa hình: sườn đón gió ẩm mưa nhiều, sườn khuất gió mưa ít. Vùng Mao-sin-ram (Ấn Độ) có lượng mưa năm thuộc loại cao nhất thế giới, trên 11 000 mm, chủ yếu do gió mùa gặp sườn núi chắn gió.
Lưu ý: nơi mưa nhiều nhất về mức trung bình theo đới vĩ độ là xích đạo, còn một vài điểm cụ thể ngoài xích đạo có thể mưa lớn hơn do địa hình. Đề trắc nghiệm hỏi “vùng” thì chọn xích đạo.
Cách loại trừ các nhận định sai thường gặp
| Nhận định | Đúng/Sai | Giải thích |
|---|---|---|
| Lượng mưa phân bố đều khắp Trái Đất | Sai | Mưa thay đổi rõ theo vĩ độ, địa hình, gần xa biển |
| Mưa nhiều nhất ở xích đạo, ít ở chí tuyến | Đúng | Xích đạo áp thấp, chí tuyến áp cao |
| Mưa tăng đều từ xích đạo về hai cực | Sai | Mưa giảm về chí tuyến, tăng ở ôn đới rồi giảm về cực |
| Vùng cực mưa nhiều vì có tuyết | Sai | Lạnh nên bốc hơi yếu, lượng giáng thủy rất ít |
| Hoang mạc lớn thường nằm gần chí tuyến | Đúng | Do áp cao và gió Tín phong khô |
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “mưa nhiều ở cực vì có băng tuyết”: băng tích tụ lâu năm, không phải do mưa nhiều.
- Cho rằng mưa giảm liên tục từ xích đạo đến cực, quên mất đỉnh phụ ở ôn đới.
- Quên rằng cùng vĩ độ vẫn có nơi mưa nhiều, nơi mưa ít.
Luyện tập
- Vì sao Sahara nằm khoảng vĩ độ 20° – 30°B lại là hoang mạc?
Đáp án: Vì đây là đai áp cao, không khí hạ xuống, ít mây, lại chịu ảnh hưởng gió Tín phong khô. - Hai sườn của cùng một dãy núi nằm vuông góc với hướng gió ẩm, sườn nào mưa nhiều hơn?
Đáp án: Sườn đón gió, vì khối khí ẩm bị đẩy lên cao, lạnh đi và ngưng tụ; sườn khuất gió khí đã khô nên mưa ít. - Sắp xếp theo thứ tự giảm dần lượng mưa trung bình: vùng cực, xích đạo, chí tuyến, ôn đới.
Đáp án: Xích đạo > ôn đới > chí tuyến > vùng cực (nhìn chung, mang tính khái quát).
Câu hỏi thường gặp
Trên Trái Đất mưa nhiều nhất ở vùng nào?
Ở vùng xích đạo, nơi có áp thấp, nhiệt độ cao, bốc hơi mạnh và gió Tín phong hội tụ, lượng mưa trung bình năm thường trên 2000 mm.
Vì sao vùng chí tuyến mưa ít?
Vì đây là đai áp cao, không khí hạ xuống nên khó tạo mây mưa, cộng thêm gió Tín phong khô; nhiều hoang mạc lớn nằm ở vĩ độ này.
Lượng mưa trên Trái Đất có giảm đều từ xích đạo về cực không?
Không. Mưa nhiều ở xích đạo, giảm mạnh ở chí tuyến, tăng lại ở ôn đới rồi giảm về hai cực.
Ngoài vĩ độ, yếu tố nào ảnh hưởng đến lượng mưa?
Khoảng cách tới biển, dòng biển nóng hay lạnh, địa hình (sườn đón gió hay khuất gió) và hoàn lưu khí quyển.