Trả lời nhanh
Đáp án đúng là phương án gồm lưới nội chất hạt, bộ máy Golgi, túi tiết (bóng xuất bào) và màng sinh chất. Protein tiết được tổng hợp ở ribosome gắn trên lưới nội chất hạt, được đóng gói chuyển sang Golgi để hoàn thiện, rồi theo túi tiết đến màng sinh chất và đổ ra ngoài bằng xuất bào.
Con đường của một protein tiết ra khỏi tế bào
Các protein như enzim tiêu hoá, kháng thể, insulin đều được tế bào “xuất khẩu” theo cùng một con đường. Hãy nhớ trình tự: nhân → ribosome trên lưới nội chất hạt → Golgi → túi tiết → màng sinh chất → ngoài tế bào.
- Nhân tế bào: gen quy định protein được phiên mã thành mARN, mARN ra tế bào chất đến ribosome.
- Ribosome gắn trên lưới nội chất hạt: tổng hợp chuỗi polipeptit và đẩy chuỗi này vào khoang lưới nội chất.
- Lưới nội chất hạt: gấp cuộn bước đầu, gắn thêm đường, rồi bứt ra thành các túi vận chuyển nhỏ mang protein.
- Bộ máy Golgi: nhận túi, tiếp tục hoàn thiện, phân loại, “dán nhãn” và đóng gói protein vào túi tiết.
- Túi tiết: di chuyển đến sát màng sinh chất.
- Màng sinh chất: túi tiết hoà màng, giải phóng protein ra ngoài – gọi là xuất bào.
Vì sao phải là lưới nội chất hạt chứ không phải lưới nội chất trơn?
Lưới nội chất hạt có ribosome đính trên màng nên là nơi tổng hợp protein tiết và protein màng. Lưới nội chất trơn không có ribosome, chuyên tổng hợp lipit, chuyển hoá đường và khử độc. Vì vậy, protein cần xuất ra ngoài luôn “bắt đầu hành trình” từ lưới nội chất hạt.
Cách loại trừ các phương án sai
| Bào quan | Vai trò chính | Có tham gia vận chuyển protein ra ngoài không? |
|---|---|---|
| Lưới nội chất hạt | Tổng hợp, gấp cuộn sơ bộ protein tiết | Có |
| Bộ máy Golgi | Hoàn thiện, phân loại, đóng gói | Có |
| Túi tiết | Chuyển protein đến màng | Có |
| Màng sinh chất | Hoà màng, xuất bào | Có |
| Lưới nội chất trơn | Tổng hợp lipit, khử độc | Không |
| Lizoxom | Phân giải chất bằng enzim | Không (protein ở lại trong tế bào để tiêu hoá) |
| Ti thể | Hô hấp tế bào, tạo ATP | Chỉ cung cấp năng lượng, không vận chuyển protein |
| Nhân | Chứa thông tin di truyền | Chỉ chỉ đạo tổng hợp, không nằm trên đường đi |
Khi làm trắc nghiệm, hãy gạch ngay những phương án có lưới nội chất trơn, lizoxom, ti thể, lục lạp làm bộ phận vận chuyển. Phương án còn lại đủ chuỗi lưới nội chất hạt – Golgi – màng sinh chất mới là đáp án.
Mẹo nhớ
Hình dung như một nhà máy bưu kiện: lưới nội chất hạt là xưởng sản xuất, Golgi là bộ phận đóng gói và dán nhãn, túi tiết là xe giao hàng, màng sinh chất là cửa ra. Chữ cái đầu có thể nhớ: “Hạt – Gôn – Túi – Màng”.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn ti thể vì nghĩ “vận chuyển cần năng lượng”. Ti thể chỉ cung cấp ATP, không phải nơi protein đi qua.
- Nhầm lưới nội chất hạt với lưới nội chất trơn.
- Quên màng sinh chất: protein lớn không qua màng như chất tan nhỏ mà ra ngoài nhờ xuất bào (có biến dạng màng, tiêu tốn năng lượng).
- Nhầm với protein của lizoxom: cũng đi qua lưới nội chất hạt và Golgi nhưng được đóng gói vào lizoxom, ở lại trong tế bào.
Bài luyện tập
Câu 1. Tế bào tuyến tụy tiết insulin. Sắp xếp theo thứ tự: màng sinh chất, bộ máy Golgi, ribosome trên lưới nội chất hạt, túi tiết.
Đáp án: ribosome trên lưới nội chất hạt → bộ máy Golgi → túi tiết → màng sinh chất.
Câu 2. Nếu bộ máy Golgi của một tế bào bị hỏng thì protein tiết có được xuất ra bình thường không?
Đáp án: Không. Protein không được hoàn thiện, phân loại và đóng gói vào túi tiết nên tích tụ hoặc bị đưa đến sai vị trí.
Câu 3. Vì sao tế bào tuyến tiết enzim tiêu hoá thường có lưới nội chất hạt và Golgi rất phát triển?
Đáp án: Vì chúng phải tổng hợp và xuất bào một lượng lớn protein, nên cần nhiều ribosome, lưới nội chất hạt và bộ máy Golgi.
Câu hỏi thường gặp
Protein được tổng hợp ở đâu trước khi ra khỏi tế bào?
Ở ribosome gắn trên lưới nội chất hạt. Chuỗi polipeptit được đẩy vào khoang lưới nội chất để gấp cuộn sơ bộ.
Bộ máy Golgi có vai trò gì trong việc vận chuyển protein ra ngoài?
Golgi tiếp nhận protein từ lưới nội chất, hoàn thiện, phân loại và đóng gói vào túi tiết để đưa đến màng sinh chất.
Protein ra khỏi tế bào bằng hình thức vận chuyển nào?
Bằng xuất bào: túi tiết hoà vào màng sinh chất và giải phóng protein ra ngoài, quá trình này cần năng lượng ATP.
Lizoxom có tham gia vận chuyển protein ra ngoài không?
Không. Lizoxom chứa enzim phân giải chất trong tế bào, không nằm trên con đường tiết protein ra môi trường ngoài.