Trả lời nhanh
Nhiệt độ không khí thay đổi theo vĩ độ, độ cao, vị trí gần hay xa biển, địa hình, dòng biển, lớp phủ bề mặt và thời gian (ngày – đêm, mùa). Vì vậy, khi đề hỏi “không thay đổi theo”, hãy chọn phương án không thuộc các nhân tố này, ví dụ kinh độ: bản thân việc đi theo hướng đông – tây không làm nhiệt độ đổi đều đặn.
Đề bài hỏi gì?
Câu “Nhiệt độ không khí không thay đổi theo…” là dạng câu phủ định trong bài Khí quyển (Địa lí 10). Đề thường đưa ra 4 phương án, trong đó 3 phương án là nhân tố ảnh hưởng thật sự, 1 phương án là “bẫy”. Việc của em là tìm ra phương án “lạc loài”.
Vì nhiều đề có phương án khác nhau, trang này không gắn cứng vào một bộ phương án. Em hãy nắm bảng nhân tố bên dưới rồi đối chiếu với đề của mình.
Các nhân tố làm nhiệt độ không khí thay đổi
| Nhân tố | Nhiệt độ thay đổi như thế nào? |
|---|---|
| Vĩ độ địa lí | Nhìn chung giảm dần từ xích đạo về hai cực vì góc chiếu của tia sáng Mặt Trời nhỏ dần. Biên độ nhiệt năm tăng theo vĩ độ. |
| Độ cao | Trong tầng đối lưu, lên cao nhiệt độ giảm trung bình khoảng 0,6°C cho mỗi 100 m. |
| Vị trí gần hay xa biển (lục địa – đại dương) | Ven biển, đại dương: mát về hè, ấm về đông, biên độ nhỏ. Sâu trong lục địa: biên độ nhiệt lớn. |
| Dòng biển | Dòng biển nóng làm vùng ven bờ ấm hơn, dòng biển lạnh làm vùng ven bờ lạnh hơn. |
| Địa hình, hướng sườn | Sườn đón nắng (sườn nam ở bán cầu Bắc) nóng hơn sườn khuất nắng. |
| Lớp phủ bề mặt | Rừng, đất trống, băng tuyết hấp thụ và phản xạ bức xạ khác nhau nên nhiệt độ khác nhau. |
| Thời gian | Nhiệt độ thay đổi theo ngày – đêm và theo mùa trong năm. |
Vì sao kinh độ không phải nhân tố chính?
Hai điểm cùng vĩ độ, cùng độ cao, cùng điều kiện gần biển thì nhận lượng bức xạ Mặt Trời như nhau, dù kinh độ khác nhau. Chỗ nhiệt độ khác nhau là do biển – lục địa, dòng biển, địa hình… chứ không phải do con số kinh độ.
Em cũng cần phân biệt: kinh độ khác nhau thì giờ địa phương khác nhau, nhưng đó là chuyện thời gian chứ không phải lượng nhiệt nhận được.
Cách loại trừ phương án khi làm trắc nghiệm
- Gạch chân cụm “không thay đổi theo” để khỏi chọn nhầm nhân tố đúng.
- Đọc từng phương án, tự hỏi: “Có làm nhiệt độ thay đổi không?” Vĩ độ, độ cao, gần biển – xa biển, dòng biển, địa hình, thời gian đều trả lời là “có”.
- Phương án còn lại (thường là kinh độ, hoặc yếu tố không liên quan đến bức xạ và nhiệt) là đáp án.
- Nếu đề hỏi ngược “nhiệt độ thay đổi theo…”, chọn phương án nằm trong bảng trên.
Mẹo nhớ
Nhớ câu “Vĩ – Cao – Biển – Dòng – Hình – Phủ – Giờ“: vĩ độ, độ cao, biển (gần/xa), dòng biển, hình thế địa hình, lớp phủ, thời gian. Không có chữ “kinh” trong dãy này.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “nhiệt độ” với “lượng mưa”: lượng mưa chịu ảnh hưởng mạnh của khí áp, gió, frông, dòng biển và địa hình, còn nhiệt độ chủ yếu do bức xạ.
- Cho rằng càng lên cao càng nóng vì “gần Mặt Trời hơn”: thực tế không khí được đốt nóng từ mặt đất, nên lên cao nhiệt độ giảm.
- Quên rằng quy luật giảm 0,6°C/100 m chỉ đúng trong tầng đối lưu.
Bài luyện tập
Bài 1. Chân núi (độ cao gần 0 m) có nhiệt độ 28°C. Tính nhiệt độ ở độ cao 2000 m.
Đáp án: 2000 m ứng với 20 lần 100 m, nhiệt độ giảm 20 × 0,6 = 12°C. Vậy nhiệt độ là 28 − 12 = 16°C.
Bài 2. Hai thành phố cùng vĩ độ, cùng độ cao; thành phố A ở ven biển, thành phố B ở sâu trong nội địa. Thành phố nào có biên độ nhiệt năm lớn hơn? Giải thích.
Đáp án: Thành phố B. Nước biển nóng lên và lạnh đi chậm hơn đất liền nên ven biển điều hoà hơn, biên độ nhỏ hơn.
Bài 3. Trong các yếu tố: vĩ độ, độ cao, kinh độ, dòng biển – yếu tố nào không phải nhân tố chủ yếu làm nhiệt độ thay đổi?
Đáp án: Kinh độ.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ không khí thay đổi theo những yếu tố nào?
Theo vĩ độ, độ cao, vị trí gần hay xa biển, dòng biển, địa hình (hướng sườn), lớp phủ bề mặt và thời gian trong ngày, trong năm.
Lên cao bao nhiêu thì nhiệt độ giảm 1°C?
Trong tầng đối lưu, trung bình cứ lên cao 100 m nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C, tức khoảng 167 m thì giảm 1°C.
Vì sao ven biển có biên độ nhiệt nhỏ hơn trong nội địa?
Nước có nhiệt dung lớn, nóng lên và nguội đi chậm hơn đất liền nên khí hậu ven biển điều hoà, mùa hè mát, mùa đông ấm hơn.