Trả lời nhanh
Nhân tố ảnh hưởng tới độ dày của tầng đất trong bốn phương án là C. Địa hình. Ở sườn dốc, đất bị mưa cuốn đi nên tầng đất mỏng. Ở nơi bằng hoặc trũng, vật liệu dừng lại và bồi thêm nên tầng đất dày hơn. Đá mẹ, khí hậu và sinh vật đều tham gia hình thành đất, nhưng với câu này sách gắn độ dày tầng đất trước hết với độ dốc và độ cao.
Đề bài và các phương án
Nhân tố nào sau đây ảnh hưởng tới độ dày của tầng đất?
- A. Khí hậu.
- B. Đá mẹ.
- C. Địa hình.
- D. Sinh vật.
Chọn C. Lưu ý: thứ tự phương án có thể khác trong đề của em. Câu này nằm trong bài thổ nhưỡng, Địa lí 10.
Vì sao địa hình quyết định độ dày
Đất không nằm yên sau khi được phong hóa từ đá. Nước chảy, gió và trọng lực kéo các hạt đất từ chỗ cao xuống chỗ thấp. Nơi nào giữ được đất, tầng đất dày lên. Nơi nào bị lấy mất đất, tầng đất mỏng đi.
Trên sườn núi dốc, hạt mưa đập mạnh và dòng chảy mặt có vận tốc lớn. Lớp mùn và sét vừa hình thành đã bị mang xuống chân dốc. Tầng đất vì thế thường mỏng, lẫn nhiều mảnh đá, cây khó bám. Người làm nương trên đất dốc càng làm trơ lớp đất nếu không có bậc thang hay thảm cây che phủ.
Ở đồng bằng, thung lũng và ô trũng, dòng chảy chậm lại. Phù sa, sét và mùn lắng xuống. Mỗi mùa lũ có thể thêm một lớp mỏng. Qua nhiều năm, tầng đất dày và giàu chất dinh dưỡng hơn. Đồng bằng sông Hồng hay đồng bằng sông Cửu Long dày phù sa chính là kết quả của sự bồi tụ, không phải của một sườn dốc.
Độ cao còn đổi nhiệt và ẩm. Lên cao, nhiệt độ giảm, phong hóa chậm, thời gian tạo đất kéo dài. Vì vậy vành đai đất trên núi khác vành đai ở chân núi. Khi đề nói “địa hình”, em hiểu cả độ dốc lẫn độ cao, trong đó độ dốc là yếu tố nhìn thấy rõ nhất với độ dày tầng đất.
Vì sao ba phương án kia không được chọn
Phương án A, khí hậu, rất quan trọng nhưng trả lời một câu khác. Nhiệt và mưa quyết định tốc độ phá hủy đá, mức rửa trôi muối khoáng và hướng phát triển của đất. Đất nhiệt đới ẩm thường phong hóa sâu, đất vùng khô thì mỏng và giàu muối. Đó là tác động gián tiếp, qua tốc độ tạo đất. Trong bốn lựa chọn của đề, đáp án mà bài học gắn thẳng với “độ dày tầng đất” vẫn là địa hình.
Phương án B, đá mẹ, là nguồn vật chất vô cơ. Đá bazan, đá vôi hay đá granit cho ra đất khác nhau về khoáng, màu và độ tơi xốp. Đá mẹ giải thích đất đỏ hay đất xám, không giải thích vì sao cùng một loại đá mà đỉnh dốc lại mỏng hơn chân đồi.
Phương án D, sinh vật, tạo mùn, giữ đất bằng rễ và quyết định phần lớn độ phì. Rừng bị chặt thì xói mòn tăng, tầng đất mỏng đi. Đó là tác động thật, nhưng nó xảy ra thông qua việc thảm cây còn giữ được đất trên một địa hình nhất định hay không. Câu trắc nghiệm này hỏi nhân tố địa lý cơ bản trong sơ đồ hình thành đất, và ô tương ứng với độ dày là địa hình.
Thời gian cũng làm tầng đất dày thêm: cùng một điều kiện, nơi hình thành lâu hơn thì phẫu diện đất chín và dày hơn. Thời gian không có trong bốn phương án, nên em không đổi đáp án C. Con người cũng làm mỏng đất khi phá rừng, hoặc làm dày đất cục bộ khi đắp ruộng bậc thang. Nhân tố con người thường được tách thành một ý riêng.
Bốn nhân tố còn lại làm gì với đất
Em nên nhớ mỗi nhân tố một “việc riêng” để khỏi chọn nhầm câu sau:
| Nhân tố | Tác động nổi bật | Ví dụ dễ nhớ |
|---|---|---|
| Đá mẹ | Thành phần khoáng, màu, tính chất vật lý | Đá mẹ bazan cho đất đỏ |
| Khí hậu | Nhiệt, ẩm, rửa trôi hoặc tích tụ muối | Mưa nhiều thì rửa trôi mạnh |
| Sinh vật | Mùn, độ phì, cố định đạm | Rừng trả lại chất hữu cơ cho đất |
| Địa hình | Độ dày tầng đất, độ phì, vành đai theo độ cao | Sườn dốc mỏng, chân đồi dày |
| Thời gian | Mức độ chín của phẫu diện | Đất hình thành lâu thì dày hơn |
Câu hỏi có chữ “độ dày của tầng đất” thì khoanh địa hình. Câu hỏi có chữ “thành phần khoáng” hoặc “màu sắc” thì nghĩ tới đá mẹ. Câu hỏi có chữ “độ phì” hoặc “chất hữu cơ” thì nghĩ tới sinh vật. Câu hỏi có chữ “rửa trôi” thì nghĩ tới khí hậu, cụ thể là lượng mưa.
Bài luyện
Bài 1. Cùng một loại đá mẹ, vì sao đất ở sườn dốc 25 độ thường mỏng hơn đất ở ruộng bậc thang chân đồi?
Đáp án: sườn dốc bị xói mòn, vật liệu không nằm lại. Ruộng bậc thang làm giảm độ dốc, giữ được đất và nước nên tầng đất dày hơn.
Bài 2. Nhân tố nào quyết định chủ yếu thành phần khoáng vật của đất: địa hình, đá mẹ hay sinh vật?
Đáp án: đá mẹ. Địa hình chi phối độ dày, sinh vật chi phối mùn và độ phì.
Bài 3. Nhận định “Khí hậu không liên quan gì đến đất” đúng hay sai?
Đáp án: sai. Khí hậu quyết định nhiệt, ẩm và hướng hình thành đất. Chỉ riêng câu hỏi về độ dày trong đề trên mới chọn địa hình, chứ không phủ nhận khí hậu.
Câu hỏi thường gặp
Độ dày của tầng đất phụ thuộc nhân tố nào trong bốn đáp án?
Địa hình, nhất là độ dốc. Chỗ dốc bị cuốn đất đi, chỗ thấp nhận đất bồi.
Đá mẹ có làm tầng đất dày hay mỏng không?
Đá mẹ quyết định thành phần khoáng và tính chất đất. Câu hỏi về độ dày trong đề này không chọn đá mẹ.
Vì sao rừng bị chặt thì đất cũng mỏng đi?
Mất rễ và tán cây thì mưa xói mạnh hơn. Đó là sinh vật làm tăng xói mòn trên một địa hình dốc, không đổi đáp án của câu trắc nghiệm.
Thời gian có liên quan đến độ dày tầng đất không?
Có. Cùng điều kiện, nơi hình thành lâu hơn thì tầng đất dày hơn. Thời gian không nằm trong bốn phương án.
Đồng bằng phù sa dày đất vì sao?
Vì địa hình thấp và bằng, vật liệu do sông mang tới được lắng xuống thay vì bị cuốn đi.