Trả lời nhanh
Nguyên nhân gây ra sóng thần chủ yếu là do động đất xảy ra dưới đáy biển, đại dương (động đất ngầm). Khi đáy biển bị đứt gãy và trồi lên hoặc sụt xuống đột ngột, cả khối nước phía trên bị đẩy theo, tạo nên những đợt sóng khổng lồ lan ra mọi hướng. Ngoài ra, núi lửa phun ngầm và lở đất đáy biển cũng có thể gây sóng thần nhưng ít gặp hơn.
Sóng thần là gì?
Sóng thần (tsunami) là những đợt sóng có bước sóng rất dài, truyền đi trên biển với tốc độ lớn. Khác với sóng thường chỉ chuyển động ở lớp nước mặt, sóng thần làm cả cột nước từ mặt xuống đáy dao động. Vì vậy, khi vào gần bờ nó mang theo một năng lượng cực lớn.
Vì sao động đất dưới đáy biển là nguyên nhân chủ yếu?
- Ở vùng tiếp giáp giữa các mảng kiến tạo, đá bị nén ép lâu ngày rồi đột ngột đứt gãy, giải phóng năng lượng gây động đất.
- Nếu tâm chấn nằm nông dưới đáy biển và đứt gãy làm đáy biển dịch chuyển theo phương thẳng đứng, khối nước phía trên bị nâng lên hoặc hạ xuống.
- Mặt nước mất cân bằng, dao động lan ra xa thành các đợt sóng thần.
Thường chỉ những trận động đất mạnh (cỡ từ khoảng 7 độ trở lên), có tâm nông mới đủ sức gây sóng thần nguy hiểm. Vì thế, động đất trên đất liền hoặc động đất yếu thường không tạo ra sóng thần.
Loại trừ các phương án sai thường gặp
| Nguyên nhân hay bị nhầm | Vì sao không phải nguyên nhân chủ yếu |
|---|---|
| Bão, gió mạnh | Gây sóng lớn và nước dâng do bão, nhưng đó là sóng mặt, chỉ ảnh hưởng lớp nước trên cùng, không phải sóng thần. |
| Thủy triều (sức hút Mặt Trăng, Mặt Trời) | Làm nước biển lên xuống đều đặn theo chu kỳ, không tạo đợt sóng đột ngột. |
| Dòng biển | Là dòng chảy ổn định, không sinh ra sóng khổng lồ. |
| Núi lửa phun ngầm, lở đất đáy biển | Có thể gây sóng thần nhưng số vụ ít hơn nhiều so với động đất. |
Vì sao sóng thần lại “ẩn mình” ngoài khơi?
Tốc độ sóng thần ở biển sâu gần đúng bằng căn bậc hai của tích gia tốc trọng trường (g ≈ 9,8 m/s2) với độ sâu d (m): v = √(g·d).
- Độ sâu 4000 m: v = √(9,8 × 4000) ≈ 198 m/s ≈ 713 km/h, tương đương tốc độ máy bay.
- Độ sâu 100 m: v ≈ 31 m/s ≈ 113 km/h.
- Độ sâu 10 m: v ≈ 9,9 m/s ≈ 36 km/h.
Ngoài khơi, sóng cao chưa đến 1 m nên tàu thuyền hầu như không cảm nhận. Khi vào gần bờ, nước nông làm sóng chậm lại, năng lượng dồn vào cột nước thấp hơn nên sóng dồn cao lên và đánh vào bờ rất mạnh. (Các số liệu trên là ví dụ tính theo công thức gần đúng.)
Hai trận sóng thần điển hình
- Ngày 26/12/2004: động đất cực mạnh ngoài khơi đảo Sumatra gây sóng thần trên Ấn Độ Dương, ảnh hưởng nhiều quốc gia ven bờ.
- Ngày 11/3/2011: động đất khoảng 9 độ ngoài khơi đông bắc Nhật Bản gây sóng thần tàn phá vùng ven biển.
Cả hai đều nằm ở vùng giao nhau của các mảng kiến tạo, nơi động đất và núi lửa hoạt động mạnh, như vành đai lửa Thái Bình Dương.
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo nhớ: “Sóng thần – động đất đáy biển”. Thấy chữ “thần” là nghĩ đến lực từ lòng đất, không phải từ gió trời.
- Lỗi sai 1: chọn “bão” vì thấy sóng rất lớn. Bão chỉ tạo sóng mặt và nước dâng.
- Lỗi sai 2: nghĩ mọi trận động đất đều gây sóng thần. Cần động đất mạnh, tâm nông, ở dưới biển.
Dấu hiệu nhận biết và cách ứng phó
- Cảm nhận rung chuyển mạnh khi ở gần bờ biển.
- Nước biển rút ra xa bất thường, để lộ đáy biển.
- Nghe còi báo động, thông báo của cơ quan chức năng.
Khi có dấu hiệu, cần nhanh chóng di chuyển ra xa bờ biển, lên nơi cao hoặc tầng cao của công trình kiên cố, không ở lại xem hay quay phim.
Bài luyện tập tự kiểm tra
- Điền khuyết: Sóng thần chủ yếu do ………… dưới đáy biển gây ra. Đáp án: động đất.
- Đúng hay sai? “Sóng do bão gây ra gọi là sóng thần.” Đáp án: Sai, đó là sóng bão và nước dâng do bão.
- Tính toán: Sóng thần truyền qua vùng biển sâu 2500 m. Tính tốc độ gần đúng (g = 9,8 m/s2). Đáp án: v = √(9,8 × 2500) = √24500 ≈ 156,5 m/s ≈ 563 km/h.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên nhân gây ra sóng thần chủ yếu là do gì?
Chủ yếu là do động đất xảy ra dưới đáy biển, đại dương. Đứt gãy làm đáy biển dịch chuyển đột ngột, đẩy cả khối nước phía trên tạo thành sóng thần.
Ngoài động đất, còn nguyên nhân nào gây sóng thần?
Núi lửa phun ngầm dưới biển, lở đất hoặc sạt lở lớn ở sườn lục địa ngầm, và rất hiếm khi là thiên thạch rơi xuống biển. Các nguyên nhân này ít gặp hơn động đất.
Bão có gây ra sóng thần không?
Không. Bão gây sóng lớn và nước dâng ở lớp nước mặt. Sóng thần làm dao động cả cột nước và có nguồn gốc từ các biến động dưới đáy biển.
Vì sao sóng thần ngoài khơi thấp nhưng vào bờ lại rất cao?
Ngoài khơi nước sâu, sóng chạy rất nhanh nhưng chỉ cao dưới 1 m. Vào gần bờ nước nông, sóng chậm lại và dồn năng lượng nên dâng cao, đánh mạnh vào bờ.