Trả lời nhanh
Nguyên nhân chủ yếu sinh ra ngoại lực là do năng lượng bức xạ của Mặt Trời. Nguồn năng lượng này làm không khí, nước và sinh vật trên bề mặt Trái Đất vận động. Từ đó hình thành các tác nhân như nhiệt độ, nước chảy, gió, băng hà, sóng biển, sinh vật. Các tác nhân này phá huỷ, vận chuyển và bồi tụ vật liệu trên bề mặt đất.
Ngoại lực là gì?
Ngoại lực là những lực có nguồn gốc ở bên ngoài, tác động lên bề mặt Trái Đất. Chúng làm thay đổi địa hình bằng cách phá huỷ đá, đem vật liệu đi nơi khác rồi bồi đắp lại. Ngoại lực ngược hướng với nội lực: nội lực nâng cao, làm gãy, uốn nếp, còn ngoại lực có xu hướng san bằng.
Vì sao nguồn gốc chủ yếu là bức xạ Mặt Trời?
Gần như mọi tác nhân ngoại lực đều được “cấp điện” từ Mặt Trời:
- Nhiệt độ: Mặt Trời làm đá nóng lên rồi lạnh đi, nên đá nứt vỡ (phong hoá lí học).
- Gió: Mặt Trời sưởi nóng bề mặt không đều, tạo chênh lệch khí áp, từ đó sinh ra gió.
- Nước chảy, mưa: Mặt Trời làm nước bốc hơi, ngưng tụ thành mây, rồi rơi xuống thành mưa và chảy thành sông.
- Băng hà, sóng biển: đều phụ thuộc vào chế độ nhiệt và gió, vốn có gốc từ Mặt Trời.
- Sinh vật: thực vật sống nhờ quang hợp, cần ánh sáng Mặt Trời. Rễ cây và các hoạt động sống cũng góp phần phá huỷ đá.
Ngoài ra còn có trọng lực, giúp vật liệu rơi, trượt, sụt lở. Tuy vậy, khi đề hỏi về nguồn năng lượng chủ yếu của ngoại lực thì đáp án vẫn là bức xạ Mặt Trời.
Các quá trình ngoại lực
| Quá trình | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phong hoá | Phá huỷ, làm đá vỡ vụn tại chỗ | Đá nứt do nắng nóng ban ngày, lạnh ban đêm |
| Bóc mòn | Cuốn vật liệu khỏi vị trí ban đầu | Mưa xói mòn sườn đồi; gió thổi mòn đá |
| Vận chuyển | Đưa vật liệu từ nơi này sang nơi khác | Sông mang phù sa về hạ lưu |
| Bồi tụ | Vật liệu lắng đọng, tích tụ | Đồng bằng châu thổ, bãi bồi ven sông |
Phân biệt với nội lực để không chọn nhầm
| Tiêu chí | Nội lực | Ngoại lực |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Bên trong Trái Đất (phân rã chất phóng xạ, nhiệt lòng đất…) | Bên ngoài, chủ yếu từ bức xạ Mặt Trời |
| Xu hướng | Tạo ra, nâng cao địa hình, làm đứt gãy, uốn nếp | Phá huỷ, san bằng, bồi đắp |
| Biểu hiện | Động đất, núi lửa, vận động tạo núi | Xâm thực, phong hoá, bồi tụ |
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “năng lượng trong lòng Trái Đất”: đây là nguyên nhân sinh ra nội lực, không phải ngoại lực.
- Chọn núi lửa, động đất: chúng là biểu hiện của nội lực, không phải nguyên nhân của ngoại lực.
- Chọn “con người”: hoạt động của con người có thể làm biến đổi địa hình, nhưng không phải nguyên nhân chủ yếu.
Mẹo nhớ: “Ngoại” là bên ngoài, mà nguồn năng lượng lớn nhất từ bên ngoài Trái Đất là Mặt Trời. “Nội” là bên trong, nên gắn với năng lượng trong lòng đất.
Bài luyện tập
- Vì sao sa mạc có biên độ nhiệt ngày – đêm lớn lại thường có nhiều đá bị nứt vỡ?
Đáp án: Ban ngày đá nóng nở ra, ban đêm lạnh co lại. Lặp đi lặp lại nhiều lần khiến đá nứt vỡ. Đây là phong hoá lí học, do tác nhân nhiệt độ có nguồn từ bức xạ Mặt Trời. - Hiện tượng nào sau đây là kết quả của ngoại lực: núi lửa phun trào, đồng bằng châu thổ hình thành, hay động đất?
Đáp án: Đồng bằng châu thổ hình thành, vì đó là kết quả của sông vận chuyển và bồi tụ phù sa. Hai hiện tượng còn lại do nội lực. - Điền vào chỗ trống: “Ngoại lực có xu hướng … địa hình, còn nội lực có xu hướng … địa hình.”
Đáp án: san bằng (phá huỷ) / nâng cao (tạo ra, làm gồ ghề).
Câu hỏi thường gặp
Nguyên nhân chủ yếu sinh ra ngoại lực là gì?
Đó là năng lượng bức xạ của Mặt Trời. Năng lượng này tạo ra sự thay đổi nhiệt độ, gió, mưa, dòng chảy… tác động lên bề mặt Trái Đất.
Ngoại lực khác nội lực ở điểm nào?
Nội lực có nguồn gốc từ bên trong Trái Đất và thường nâng cao, làm biến dạng địa hình. Ngoại lực có nguồn gốc từ bên ngoài, chủ yếu là Mặt Trời, và thường phá huỷ, san bằng, bồi đắp địa hình.
Các tác nhân của ngoại lực gồm những gì?
Gồm nhiệt độ, nước chảy, gió, băng hà, sóng biển, sinh vật và cả hoạt động của con người.
Trọng lực có phải nguyên nhân chủ yếu sinh ra ngoại lực không?
Trọng lực có tham gia, ví dụ làm đất đá sụt lở, trượt. Tuy nhiên, nguồn năng lượng chủ yếu của ngoại lực vẫn là bức xạ Mặt Trời.