Trả lời nhanh
Ngoại lực là những lực có nguồn gốc từ bên ngoài, tác động lên bề mặt Trái Đất. Nguồn năng lượng sinh ra ngoại lực chủ yếu là của bức xạ Mặt Trời. Năng lượng này làm nóng không khí, nước, đất đá, tạo ra gió, mưa, dòng chảy, băng hà, sóng biển… – tức các tác nhân làm biến đổi bề mặt địa hình.
Ngoại lực là gì?
Ngoại lực là lực có nguồn gốc ở bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất. Khác với nội lực làm nâng lên, hạ xuống, uốn nếp, đứt gãy vỏ Trái Đất, ngoại lực chủ yếu “gọt giũa” địa hình: phá huỷ chỗ này, bồi đắp chỗ kia.
Hai lực này luôn tác động đồng thời nhưng ngược chiều nhau. Nội lực tạo ra địa hình gồ ghề, ngoại lực có xu hướng san bằng.
Vì sao nguồn năng lượng chủ yếu của ngoại lực là bức xạ Mặt Trời?
Hãy nhìn chuỗi nguyên nhân – kết quả sau:
- Mặt Trời cung cấp nhiệt và ánh sáng cho Trái Đất, nhưng mỗi nơi nhận được lượng khác nhau nên bề mặt nóng lạnh không đều.
- Chênh lệch nhiệt làm không khí chuyển động (gió), nước bốc hơi rồi ngưng tụ thành mây, mưa, tuyết.
- Nước mưa tạo thành sông suối, nước ngầm; tuyết tích tụ tạo băng hà; gió thổi tạo sóng biển.
- Các tác nhân này (nhiệt độ, nước, gió, băng, sóng) chính là những “công cụ” của ngoại lực: phá huỷ, vận chuyển và bồi tụ vật liệu.
Như vậy, hầu như mọi tác nhân ngoại lực đều được “vận hành” nhờ năng lượng Mặt Trời. Nếu thiếu nguồn năng lượng này, vòng tuần hoàn nước và hoàn lưu khí quyển gần như ngừng lại, các quá trình ngoại sinh cũng suy yếu theo.
Ngoài Mặt Trời, còn yếu tố nào tham gia?
- Trọng lực: kéo vật liệu từ cao xuống thấp (đá lở, trượt đất, nước chảy xuôi dốc).
- Sinh vật: rễ cây chèn vào khe nứt, vi sinh vật và rêu địa y làm đá bở rời.
- Con người: khai thác khoáng sản, làm đường, đào hồ, chặt rừng… làm thay đổi địa hình, đôi khi mạnh hơn cả tự nhiên.
Tuy vậy, khi hỏi “nguồn năng lượng chủ yếu” thì đáp án luôn là bức xạ Mặt Trời, vì trọng lực chỉ định hướng chuyển động chứ không cung cấp nhiệt năng để tạo ra gió, mưa, băng.
Các quá trình ngoại lực chính
| Quá trình | Nội dung | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phong hoá | Phá huỷ, làm đá và khoáng vật bị vỡ vụn, biến đổi tại chỗ (lí học, hoá học, sinh học) | Đá nứt do nóng – lạnh luân phiên; đá vôi bị nước hoà tan |
| Bóc mòn | Các tác nhân làm vật liệu bị cuốn khỏi vị trí ban đầu | Xâm thực của sông, gió thổi mòn, sóng biển mài mòn |
| Vận chuyển | Chuyển vật liệu từ nơi này sang nơi khác | Phù sa theo dòng sông ra biển |
| Bồi tụ | Vật liệu tích tụ lại khi tác nhân mất năng lượng | Đồng bằng châu thổ, bãi bồi ven sông |
Phân biệt nhanh nội lực và ngoại lực
| Tiêu chí | Nội lực | Ngoại lực |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Bên trong Trái Đất | Bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất |
| Nguồn năng lượng chủ yếu | Năng lượng từ lòng đất (phân rã chất phóng xạ, nhiệt bên trong…) | Bức xạ Mặt Trời |
| Xu hướng | Tạo địa hình: núi, đứt gãy, núi lửa | Phá huỷ và san bằng, bồi đắp địa hình |
Mẹo nhớ: “Nội lực – lòng đất; ngoại lực – Mặt Trời”. Nội lực xây, ngoại lực gọt.
Lỗi sai thường gặp
- Chọn “phóng xạ” hoặc “nhiệt trong lòng đất” – đó là nguồn của nội lực, không phải ngoại lực.
- Chọn “trọng lực” làm nguồn năng lượng chủ yếu – trọng lực chỉ là một yếu tố tham gia.
- Nghĩ ngoại lực chỉ phá huỷ; thực tế còn có vận chuyển và bồi tụ, tạo ra đồng bằng.
Bài luyện tập
- Đồng bằng sông Cửu Long được hình thành chủ yếu do quá trình ngoại lực nào?
Đáp án: bồi tụ phù sa do sông vận chuyển (có sự tham gia của sóng, thuỷ triều). - Vì sao ở vùng sa mạc, ban ngày nóng, ban đêm lạnh, đá lại dễ vỡ vụn?
Đáp án: nhiệt độ thay đổi lớn làm đá giãn nở – co lại liên tục, sinh ra các khe nứt; đây là phong hoá lí học, bắt nguồn từ bức xạ Mặt Trời. - Núi lửa phun trào là kết quả của nội lực hay ngoại lực?
Đáp án: nội lực, vì năng lượng và vật chất xuất phát từ bên trong Trái Đất.
Câu hỏi thường gặp
Nguồn năng lượng sinh ra ngoại lực chủ yếu là của gì?
Là năng lượng bức xạ của Mặt Trời. Năng lượng này tạo ra gió, mưa, dòng chảy, băng hà, sóng biển – những tác nhân chính của ngoại lực.
Ngoại lực khác nội lực ở điểm nào?
Nội lực có nguồn gốc bên trong Trái Đất và thường tạo ra địa hình; ngoại lực có nguồn gốc bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất và chủ yếu phá huỷ, vận chuyển, bồi tụ vật liệu.
Trọng lực có phải nguồn năng lượng chủ yếu của ngoại lực không?
Không. Trọng lực chỉ làm vật liệu di chuyển từ cao xuống thấp, còn nguồn năng lượng chủ yếu vẫn là bức xạ Mặt Trời.
Các quá trình ngoại lực gồm những gì?
Gồm phong hoá, bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ.