Trả lời nhanh
Nguồn nước ngầm không phụ thuộc vào những yếu tố không tham gia vào việc cung cấp, giữ lại hay làm mất nước dưới đất. Ngược lại, mực nước ngầm phụ thuộc chủ yếu vào lượng mưa và bốc hơi, nước sông hồ, cấu tạo đất đá, địa hình, lớp phủ thực vật và mức khai thác của con người. Em loại các nhân tố này để tìm phương án không liên quan.
Nước ngầm là gì và vì sao mực nước thay đổi?
Nước ngầm là nước chứa trong các lỗ hổng, khe nứt của đất đá ở dưới mặt đất. Mực nước ngầm là độ sâu mặt nước so với mặt đất, nó không đứng yên mà lên xuống theo mùa và theo năm. Mưa nhiều thì mực nước dâng, mùa khô hoặc bơm hút nhiều thì mực nước hạ.
Để làm bài này em chỉ cần một khung gồm ba câu hỏi: nước được cung cấp từ đâu, đất đá giữ nước và cho nước thấm thế nào, nước bị lấy đi ra sao.
Ba nhóm nhân tố chi phối
| Nhóm | Nhân tố | Tác động |
|---|---|---|
| Nguồn cung cấp | Lượng mưa, tuyết tan, nước sông hồ | Mưa nhiều và sông hồ dâng thì nước thấm xuống nhiều, mực nước ngầm cao |
| Điều kiện giữ và thấm | Cấu tạo đất đá, địa hình, thực vật | Đất cát, đá nứt nẻ thấm nước tốt; địa hình bằng phẳng và rừng giữ nước giúp nước thấm sâu |
| Mất nước | Bốc hơi, nước chảy ra sông, khai thác của con người | Bốc hơi mạnh, bơm hút nhiều làm mực nước hạ thấp |
Phân tích từng nhân tố
- Lượng mưa: là nguồn bổ sung chính. Mùa mưa mực nước ngầm thường lên, mùa khô hạ xuống.
- Bốc hơi: khí hậu nóng khô làm bốc hơi mạnh nên ít nước thấm xuống.
- Thực vật: rễ cây và tán lá làm giảm dòng chảy mặt, giữ nước lại cho thấm xuống. Phá rừng làm nước chảy tràn, mực nước ngầm giảm.
- Địa hình: nơi dốc nước chảy nhanh, ít thấm; nơi trũng bằng phẳng nước ứ đọng nhiều hơn nên thấm nhiều hơn.
- Cấu tạo đất đá: đá nứt nẻ hoặc đất cát cho nước thấm tốt, đất sét thấm kém.
- Con người: khoan giếng, bơm nước, xây dựng làm đường bê tông đều làm thay đổi lượng nước thấm và lượng nước lấy đi.
Cách tìm phương án “không phụ thuộc”
- Viết nhanh ba nhóm: cấp – giữ – mất nước.
- Gạch từng phương án khi thấy nó thuộc một nhóm. Ví dụ mưa thuộc nhóm cấp, thực vật thuộc nhóm giữ nước, khai thác thuộc nhóm mất nước.
- Phương án còn lại không thuộc nhóm nào mới là câu trả lời. Chẳng hạn những yếu tố như màu sắc bề mặt đất hay tên gọi của một ngọn núi không làm mực nước ngầm thay đổi.
Mẹo nhớ
Nhớ câu: “Mưa cho, rừng giữ, đá thấm, người rút”. Bốn từ này gói gọn gần hết các nhân tố của nước ngầm.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng thực vật không liên quan vì nước ngầm nằm sâu. Thực tế rễ cây và lớp phủ thực vật ảnh hưởng đến lượng nước thấm.
- Quên con người là nhân tố có thể làm mực nước hạ nhanh hơn cả tự nhiên.
- Nhầm nước ngầm với nước mặt. Nước mặt như sông hồ nằm trên mặt đất, nhưng hai loại này có thể trao đổi qua lại.
Luyện tập
- Câu 1. Vì sao nhiều thành phố bơm nước ngầm quá mức thì mặt đất có thể lún? Đáp án: nước bị rút nhanh hơn tốc độ bổ sung, mực nước hạ thấp, đất đá bị nén chặt.
- Câu 2. Vùng có nhiều rừng đầu nguồn thường có mực nước ngầm ổn định hơn. Hãy giải thích. Đáp án: rừng làm giảm dòng chảy mặt, giữ nước và cho nước thấm dần xuống tầng chứa nước.
- Câu 3. Cùng lượng mưa, nơi nào dễ bổ sung nước ngầm hơn: vùng đất cát hay vùng đất sét? Đáp án: vùng đất cát, vì lỗ hổng lớn cho nước thấm nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Mực nước ngầm phụ thuộc vào những yếu tố nào?
Phụ thuộc vào lượng mưa, bốc hơi, nước sông hồ, cấu tạo đất đá, địa hình, thực vật và hoạt động khai thác của con người.
Vì sao phá rừng làm mực nước ngầm hạ?
Mất rừng làm nước chảy tràn nhanh trên mặt đất, lượng nước thấm xuống tầng chứa nước giảm đi.
Mưa nhiều có luôn làm nước ngầm dâng không?
Phần lớn là có, nhưng còn phụ thuộc vào khả năng thấm của đất đá, địa hình và mức khai thác nước.