Trả lời nhanh
Lượng nước thiếu hụt vào mùa khô ít nghiêm trọng nhất ở vùng thuộc miền Bắc, tiêu biểu là Đồng bằng sông Hồng và Trung du, miền núi Bắc Bộ. Nguyên nhân: mùa đông lạnh nên bốc hơi yếu, lại có mưa phùn và mùa khô không kéo dài. Ngược lại, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ có mùa khô sâu, nóng và kéo dài hơn.
Đề bài và cách hiểu đúng
Câu hỏi này thường gặp trong phần địa lí tự nhiên Việt Nam (khí hậu, thuỷ văn, sử dụng tài nguyên nước). Đề thường cho bốn vùng để chọn một vùng ít thiếu nước nhất vào mùa khô. Vì các phương án gốc có thể khác nhau tuỳ đề, bài này giải thích quy luật chung để em tự chọn đúng với mọi bộ phương án.
Quy tắc chốt: trong các vùng được cho, vùng nào nằm ở phía Bắc (Bắc Bộ) thì gần như chắc chắn là đáp án. Nếu đề có hai vùng ở phía Bắc, chọn vùng có mưa phùn, nhiệt độ thấp và nhiều sông ngòi hơn.
Vì sao miền Bắc ít thiếu nước mùa khô hơn miền Nam?
- Mùa đông lạnh, bốc hơi thấp. Gió mùa Đông Bắc làm nhiệt độ hạ thấp, lượng nước bốc hơi ít nên cán cân ẩm không bị âm sâu.
- Có mưa phùn. Cuối đông, ở đồng bằng Bắc Bộ và ven biển Bắc Trung Bộ có mưa phùn, bổ sung ẩm cho đất và sông ngòi.
- Mùa khô ngắn, không đồng đều. Ở Bắc Bộ, số tháng khô thường ít (khoảng 0–2 tháng), còn Nam Bộ và Tây Nguyên có mùa khô sâu kéo dài khoảng 4–5 tháng.
- Mạng lưới sông dày, nguồn nước dự trữ lớn. Hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình cùng nhiều hồ chứa trên thượng nguồn giúp điều tiết dòng chảy mùa cạn.
Ở miền Nam, mùa khô chịu ảnh hưởng của tín phong Đông Bắc khô, trời nắng nhiều, nhiệt độ cao nên bốc hơi mạnh. Nước ở sông Cửu Long còn phụ thuộc thượng nguồn, vùng ven biển dễ bị xâm nhập mặn.
So sánh mức thiếu nước mùa khô giữa các vùng
| Vùng | Đặc điểm mùa khô | Mức thiếu nước |
|---|---|---|
| Đồng bằng sông Hồng, Trung du và miền núi Bắc Bộ | Đông lạnh, có mưa phùn, ít tháng khô | Ít nghiêm trọng nhất |
| Bắc Trung Bộ | Mùa khô có gió Tây khô nóng, mưa lệch về thu đông | Trung bình, có nơi khá gay gắt |
| Duyên hải Nam Trung Bộ | Mưa ít, sông ngắn dốc, mùa cạn kéo dài (Ninh Thuận, Bình Thuận khô hạn nhất cả nước) | Nghiêm trọng |
| Tây Nguyên | Mùa khô sâu 4–5 tháng, thiếu nước tưới cho cà phê, hồ tiêu | Nghiêm trọng |
| Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long | Mùa khô nắng nóng, nước ngọt giảm, xâm nhập mặn | Nghiêm trọng |
Cách loại trừ phương án sai
- Loại Nam Trung Bộ: sông ngắn, dốc, lượng mưa thấp, mùa khô kéo dài; đây là khu vực khô hạn nhất nước ta.
- Loại Tây Nguyên: mùa khô rất rõ, nước ngầm và hồ chứa suy giảm, nhu cầu tưới cho cây công nghiệp lớn.
- Loại Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long: nóng, bốc hơi mạnh, ĐBSCL còn bị xâm nhập mặn làm thiếu nước ngọt.
- Chọn vùng phía Bắc: mùa đông ẩm, lạnh, bốc hơi yếu nên chênh lệch giữa lượng nước có và nhu cầu nhỏ hơn.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “mùa khô ít mưa” với “thiếu nước nghiêm trọng”. Phải xét cả bốc hơi, nguồn nước dự trữ và nhu cầu sử dụng.
- Chọn Bắc Trung Bộ vì nghĩ cứ miền Bắc là ít thiếu nước. Vùng này có gió Tây khô nóng và sông ngắn nên mùa hè vẫn có hạn.
- Quên rằng miền Bắc vẫn có thể hạn cục bộ ở vùng núi đá vôi (cao nguyên đá Đồng Văn, Hà Giang), nhưng so cả vùng thì mức độ nhẹ hơn miền Nam.
Mẹo nhớ nhanh
Hãy nhớ câu: “Bắc lạnh ẩm – Nam nóng khô” trong mùa khô. Càng đi về phía nam và vào Tây Nguyên, mùa khô càng sâu, thiếu nước càng nặng; riêng Nam Trung Bộ là “điểm nóng” hạn hán.
Bài luyện tập
Câu 1. Nêu hai nguyên nhân khiến Đồng bằng sông Hồng ít thiếu nước mùa khô hơn Đồng bằng sông Cửu Long.
Gợi ý: mùa đông lạnh bốc hơi thấp và có mưa phùn; mùa khô ngắn, không bị ảnh hưởng mạnh của xâm nhập mặn như ĐBSCL.
Câu 2. Vì sao Ninh Thuận, Bình Thuận được coi là khu vực khô hạn nhất nước ta?
Gợi ý: lượng mưa thấp, địa hình che khuất gió mùa mang mưa, mùa khô kéo dài, sông ngắn và dốc nên khó giữ nước.
Câu 3. Đề đưa các vùng: Tây Nguyên, Duyên hải Nam Trung Bộ, Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ. Chọn vùng thiếu nước ít nghiêm trọng nhất.
Đáp án: Đồng bằng sông Hồng, vì nằm ở miền Bắc có mùa đông lạnh và mưa phùn, trong khi ba vùng còn lại có mùa khô sâu và nóng.
Câu hỏi thường gặp
Vùng nào ở nước ta thiếu nước mùa khô nghiêm trọng nhất?
Duyên hải Nam Trung Bộ (nhất là Ninh Thuận, Bình Thuận), Tây Nguyên và Nam Bộ là những nơi thiếu nước mùa khô nặng nề, trong đó Ninh Thuận – Bình Thuận khô hạn nhất.
Vì sao miền Bắc ít thiếu nước mùa khô hơn miền Nam?
Vì mùa đông miền Bắc lạnh nên bốc hơi thấp, có mưa phùn bổ sung ẩm, mùa khô ngắn và mạng lưới sông ngòi, hồ chứa dày hơn.
Miền Bắc có bị hạn hán không?
Có, nhưng thường cục bộ, nhất là vùng núi đá vôi hoặc những năm gió mùa Đông Bắc yếu. Nhìn chung mức độ nhẹ hơn miền Nam.
Nếu đề không nêu vùng miền Bắc thì chọn thế nào?
Chọn vùng có mùa khô ngắn hơn, ít nắng nóng và có nhiều nguồn nước mặt hơn; loại các vùng có mùa khô sâu như Tây Nguyên, Nam Trung Bộ.