Trả lời nhanh
Cả hai hoạt động nêu ra đều vi phạm bản quyền: A. Mạo danh tác giả và B. Sửa chữa, chuyển thể phần mềm mà không được phép của chủ sở hữu. Phần mềm được bảo hộ như một tác phẩm, nên đứng tên thay tác giả hoặc tự ý sửa, chuyển thể nó đều xâm phạm quyền nhân thân và quyền tài sản của người sáng tạo.
Lưu ý: tiêu đề câu hỏi gốc bị cắt ở vế B, nên bài này hiểu vế B là “…mà không được phép của chủ sở hữu”. Vì không có đủ các phương án còn lại, bài trình bày theo cách phân tích từng hành vi để bạn tự áp dụng vào bất kỳ đề nào cùng dạng.
Bản quyền là gì? Phần mềm có được bảo hộ không?
Bản quyền (quyền tác giả) là quyền của người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm hoặc của chủ sở hữu tác phẩm đó. Theo Luật Sở hữu trí tuệ của Việt Nam, chương trình máy tính (phần mềm) được bảo hộ như tác phẩm văn học. Quyền này phát sinh từ khi tác phẩm được tạo ra, không bắt buộc phải đăng ký.
Quyền tác giả gồm hai nhóm:
- Quyền nhân thân: đặt tên cho tác phẩm, đứng tên thật trên tác phẩm, bảo vệ sự toàn vẹn (không cho người khác sửa chữa, cắt xén, xuyên tạc làm tổn hại danh dự tác giả).
- Quyền tài sản: sao chép, phân phối, cho thuê, biên soạn, chuyển thể, làm tác phẩm phái sinh, công bố… và thu lợi từ các việc đó.
Phân tích từng hành vi
| Hành vi | Vi phạm? | Vì sao |
|---|---|---|
| A. Mạo danh tác giả | Có | Xâm phạm quyền nhân thân: quyền được đứng tên là của người sáng tạo thật, giả mạo tác giả là hành vi bị cấm. |
| B. Sửa chữa, chuyển thể phần mềm khi chưa được phép | Có | Sửa chữa ảnh hưởng quyền toàn vẹn; chuyển thể (đổi sang nền tảng, ngôn ngữ khác) là quyền tài sản chỉ chủ sở hữu mới được quyết định hoặc cho phép. |
Điểm mấu chốt: chữ “không được phép“. Nếu chủ sở hữu đã cấp phép (hợp đồng, giấy phép nguồn mở cho phép sửa đổi), việc sửa hay chuyển thể lại hợp pháp.
Những hành vi thường KHÔNG bị coi là vi phạm
- Sao lưu dự phòng một bản phần mềm mình đã mua hợp pháp.
- Dùng phần mềm nguồn mở đúng theo điều khoản giấy phép (ghi nguồn, giữ nguyên giấy phép khi phân phối lại nếu được yêu cầu).
- Trích dẫn hợp lý một đoạn tác phẩm để bình luận, minh hoạ, có ghi rõ tên tác giả và nguồn, không làm ảnh hưởng quyền lợi của chủ sở hữu.
- Tự học, nghiên cứu cá nhân hoặc giảng dạy trong phạm vi cho phép của luật.
Mẹo nhận biết nhanh trong bài trắc nghiệm
- Hành vi có giả danh, nhận là của mình → vi phạm quyền nhân thân.
- Hành vi có sao chép, bẻ khoá, phát tán, bán lại, chuyển thể, sửa đổi mà chưa có phép → vi phạm quyền tài sản.
- Hành vi có ghi nguồn, có giấy phép, mua bản quyền, nguồn mở đúng điều khoản → thường hợp pháp.
Lỗi sai thường gặp
- Nghĩ rằng “ghi tên tác giả gốc rồi thì được tự do sửa và bán” – sai, ghi tên chỉ giải quyết quyền nhân thân, còn quyền tài sản vẫn cần được phép.
- Nghĩ rằng phần mềm không có dấu © thì không có bản quyền – sai, quyền phát sinh tự động.
- Nghĩ rằng dùng phi lợi nhuận thì luôn được phép – không đúng, vẫn phải xét giới hạn mà luật cho phép.
Luyện tập (tình huống tự đặt)
Câu 1. Bạn Nam tải một phần mềm trả phí đã bị bẻ khoá, cài lên máy để dùng và chia sẻ cho cả lớp. Có vi phạm không?
Đáp án: Có, vì dùng và phát tán bản sao trái phép, chưa được chủ sở hữu cho phép.
Câu 2. Bạn Lan mua bản quyền một phần mềm soạn thảo, sao lưu một bản vào ổ đĩa ngoài phòng khi máy hỏng. Có vi phạm không?
Đáp án: Không, đây là sao lưu dự phòng bản phần mềm hợp pháp.
Câu 3. Một nhóm bạn lấy mã nguồn mở theo giấy phép cho phép sửa đổi, chỉnh sửa rồi ghi rõ nguồn và giữ nguyên giấy phép. Có vi phạm không?
Đáp án: Không, vì đã tuân thủ điều khoản của chủ sở hữu.
Câu hỏi thường gặp
Mạo danh tác giả có vi phạm bản quyền không?
Có. Đó là xâm phạm quyền nhân thân, vì chỉ người sáng tạo thực sự mới có quyền đứng tên trên tác phẩm của mình.
Sửa chữa phần mềm của người khác có luôn vi phạm không?
Chỉ vi phạm khi chưa được chủ sở hữu cho phép. Nếu có hợp đồng hoặc giấy phép nguồn mở cho phép sửa đổi và bạn làm đúng điều khoản thì hợp pháp.
Phần mềm có được luật bảo hộ bản quyền không?
Có. Theo Luật Sở hữu trí tuệ, chương trình máy tính được bảo hộ như tác phẩm văn học và quyền phát sinh ngay khi được tạo ra.
Sao lưu phần mềm đã mua có bị coi là vi phạm không?
Thông thường không, nếu bạn chỉ sao lưu một bản dự phòng cho phần mềm sở hữu hợp pháp và không phân phối cho người khác.