Trả lời nhanh
Nhận định “Động lực phát triển dân số thế giới là sự gia tăng tự nhiên” là ĐÚNG. Quy mô dân số toàn cầu chỉ thay đổi do số người sinh ra và số người chết đi (gia tăng tự nhiên = tỉ suất sinh thô − tỉ suất tử thô). Gia tăng cơ học (xuất cư, nhập cư) chỉ chuyển người từ nơi này sang nơi khác nên với cả thế giới thì bằng 0.
Vì sao gia tăng tự nhiên là động lực của dân số thế giới?
Dân số thế giới là một “hệ khép kín”: không có nơi nào bên ngoài Trái Đất để người dân di cư đến hay rời đi. Vì vậy, mỗi em bé chào đời làm dân số tăng thêm 1, mỗi người qua đời làm dân số giảm đi 1, còn chuyện chuyển nhà giữa các nước không làm tổng số thay đổi.
Gia tăng tự nhiên được tính bằng hiệu số giữa hai tỉ suất:
Tg (%) = (S − T) / 10, trong đó S là tỉ suất sinh thô (‰), T là tỉ suất tử thô (‰).
Ví dụ tự đặt: một khu vực có S = 20‰ và T = 8‰ thì gia tăng tự nhiên là 12‰ = 1,2%/năm.
Phân biệt gia tăng tự nhiên và gia tăng cơ học
| Tiêu chí | Gia tăng tự nhiên | Gia tăng cơ học |
|---|---|---|
| Nội dung | Sinh và tử | Nhập cư và xuất cư |
| Cách tính | Tỉ suất sinh thô − tỉ suất tử thô | Tỉ suất nhập cư − tỉ suất xuất cư |
| Với dân số thế giới | Quyết định sự tăng giảm | Bằng 0 |
| Với một quốc gia, vùng | Thường là yếu tố chính | Có thể rất quan trọng (nước nhận nhiều dân nhập cư, vùng đô thị hoá nhanh) |
Gia tăng dân số thực tế của một nước = gia tăng tự nhiên + gia tăng cơ học. Chỉ khi nói về toàn thế giới, thành phần thứ hai mới biến mất.
Những yếu tố tác động đến sinh và tử
- Tỉ suất sinh: chịu ảnh hưởng của đặc điểm sinh học – tâm lí, phong tục tập quán, trình độ phát triển kinh tế – xã hội, chính sách dân số.
- Tỉ suất tử: phụ thuộc điều kiện y tế, mức sống, chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh, nạn đói.
Hai nhóm yếu tố này giải thích vì sao các nước đang phát triển thường có gia tăng tự nhiên cao hơn các nước phát triển.
Lỗi sai thường gặp
- Cho rằng di cư làm dân số thế giới tăng: sai, di cư chỉ làm thay đổi phân bố dân cư.
- Nhầm đơn vị: tỉ suất sinh, tử tính bằng ‰ nhưng tỉ suất gia tăng tự nhiên thường viết bằng %. Nhớ chia cho 10.
- Quên cộng gia tăng cơ học khi tính dân số của một quốc gia cụ thể.
Mẹo nhớ: “Thế giới khép kín – chỉ sinh và tử; quốc gia mở cửa – thêm đi và đến.”
Bài luyện tập
- Một khu vực có tỉ suất sinh thô 18‰, tỉ suất tử thô 6‰. Tính tỉ suất gia tăng tự nhiên.
Đáp án: 18 − 6 = 12‰ = 1,2%. - Nước A có gia tăng tự nhiên 0,8%, tỉ suất nhập cư thuần (nhập cư − xuất cư) là 0,3%. Tính tỉ suất gia tăng dân số.
Đáp án: 0,8% + 0,3% = 1,1%. - Vì sao khi tính dân số toàn thế giới không cần xét gia tăng cơ học?
Đáp án: Vì tổng số người nhập cư của mọi nước luôn bằng tổng số người xuất cư, nên số dư bằng 0.
Câu hỏi thường gặp
Động lực phát triển dân số thế giới là gì?
Là gia tăng tự nhiên, tức chênh lệch giữa số người sinh ra và số người chết đi, biểu thị qua hiệu số tỉ suất sinh thô và tỉ suất tử thô.
Gia tăng cơ học có làm thay đổi dân số thế giới không?
Không. Người di cư chỉ chuyển từ nước này sang nước khác nên tổng dân số toàn cầu không đổi, chỉ có phân bố dân cư thay đổi.
Gia tăng dân số thực tế được tính thế nào?
Bằng gia tăng tự nhiên cộng gia tăng cơ học. Với một quốc gia hay vùng, cần xét cả hai thành phần.
Tỉ suất gia tăng tự nhiên tính bằng đơn vị nào?
Tỉ suất sinh và tử tính bằng ‰, còn tỉ suất gia tăng tự nhiên thường biểu thị bằng %, lấy hiệu số chia cho 10.