Trả lời nhanh
Đồng bằng nước ta đông dân vì hội tụ nhiều lợi thế: địa hình thấp, bằng phẳng; đất phù sa màu mỡ; nguồn nước dồi dào; khí hậu thuận lợi cho trồng lúa nước. Thêm vào đó, đây là nơi được khai thác từ rất lâu đời, kinh tế phát triển, giao thông và đô thị tập trung. Khi đề cho nhiều phương án, hãy chọn phương án nêu đủ cả điều kiện tự nhiên lẫn lịch sử – kinh tế.
1. Đọc đề: “tập trung dân cư đông đúc” nghĩa là gì?
Câu hỏi này không hỏi “đồng bằng là gì” mà hỏi nguyên nhân của sự phân bố dân cư không đều. Dân cư nước ta tập trung chủ yếu ở đồng bằng, ven biển và các đô thị; miền núi, cao nguyên dân cư thưa hơn nhiều.
Khi gặp dạng “…là do”, em nên chia nguyên nhân thành ba nhóm: tự nhiên, lịch sử – xã hội và kinh tế – hạ tầng. Một đáp án đúng thường chạm vào ít nhất hai nhóm.
2. Các nguyên nhân khiến đồng bằng đông dân
a) Điều kiện tự nhiên thuận lợi
- Địa hình: thấp, bằng phẳng nên dễ làm nhà, mở đường, xây dựng đô thị và khu công nghiệp.
- Đất đai: phần lớn là đất phù sa do sông bồi đắp, màu mỡ, rất hợp với lúa và cây lương thực.
- Nước: có hệ thống sông ngòi dày, nước ngọt phong phú cho sản xuất và sinh hoạt.
- Khí hậu: nhiệt đới ẩm gió mùa, nóng ẩm, trồng trọt được quanh năm, ít bị thiên tai khắc nghiệt như vùng núi (sạt lở, lũ quét).
b) Lịch sử khai thác lâu đời và nền nông nghiệp lúa nước
Từ thời dựng nước, cư dân Việt đã định cư dọc các con sông lớn. Trồng lúa nước là nghề cần rất nhiều lao động, nên mỗi đơn vị diện tích nuôi được nhiều người. Qua nhiều thế hệ, dân số cứ thế tăng lên và làng xóm dày đặc dần.
c) Kinh tế phát triển, hạ tầng thuận lợi
Đồng bằng là nơi tập trung công nghiệp, dịch vụ, trường học, bệnh viện. Mạng lưới giao thông dày, nhiều việc làm nên thu hút lao động từ nơi khác đến. Các thành phố lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Cần Thơ, Thành phố Hồ Chí Minh đều nằm ở vùng đồng bằng hoặc rìa đồng bằng.
3. Số liệu cho thấy sự chênh lệch
Em chỉ cần nhớ các mốc làm tròn dưới đây để lấy ví dụ khi làm bài tự luận.
| Khu vực | Mật độ dân số (xấp xỉ) | Nhận xét |
|---|---|---|
| Đồng bằng sông Hồng | hơn 1 000 người/km2 | Cao nhất cả nước |
| Đồng bằng sông Cửu Long | hơn 400 người/km2 | Cao hơn mức trung bình |
| Trung bình cả nước | khoảng 300 người/km2 | Mốc để so sánh |
| Vùng núi, cao nguyên | thường dưới 150 người/km2 | Dân cư thưa |
Lưu ý: đồng bằng ven biển miền Trung nhỏ hẹp, đất kém màu mỡ hơn nên mật độ thấp hơn hai đồng bằng lớn. Vì vậy không nên nói “đồng bằng nào cũng đông như nhau”.
4. Loại trừ phương án nhiễu
- “Khí hậu mát mẻ quanh năm”: sai, đó là đặc điểm vùng núi cao như Sa Pa, Đà Lạt, nơi dân cư lại thưa hơn.
- “Địa hình hiểm trở, dễ phòng thủ”: sai, địa hình hiểm trở gây khó khăn cho sản xuất và đi lại.
- “Khoáng sản phong phú”: không phải nguyên nhân chính, vì khoáng sản phần lớn ở miền núi và trung du.
- “Mới được khai thác gần đây”: sai, đồng bằng được khai thác từ rất sớm.
5. Hệ quả cần biết
Dân đông là lợi thế về nguồn lao động và thị trường, nhưng cũng tạo sức ép: đất nông nghiệp thu hẹp, ô nhiễm môi trường, quá tải hạ tầng đô thị, thiếu việc làm ở nông thôn. Do đó cần phân bố lại dân cư và lao động hợp lí giữa các vùng.
6. Luyện tập nhanh
- Nêu ba lợi thế tự nhiên khiến đồng bằng sông Hồng đông dân.
Gợi ý: địa hình bằng phẳng; đất phù sa màu mỡ; nguồn nước sông Hồng, sông Thái Bình dồi dào. - Vì sao trồng lúa nước góp phần làm dân cư tập trung?
Gợi ý: lúa nước cần nhiều lao động, năng suất cao nên nuôi được nhiều người trên một diện tích nhỏ. - Em hãy đề xuất một biện pháp giảm sức ép dân số cho đô thị đồng bằng.
Gợi ý: phát triển công nghiệp, dịch vụ ở các tỉnh miền núi, cao nguyên để tạo việc làm tại chỗ.
Mẹo nhớ: “Đất – Nước – Khí hậu – Lịch sử – Kinh tế”, năm chữ cái đầu giúp em nhớ đủ nhóm nguyên nhân khi viết bài.
Câu hỏi thường gặp
Đồng bằng nào ở nước ta có mật độ dân số cao nhất?
Đồng bằng sông Hồng có mật độ dân số cao nhất cả nước, hơn 1 000 người/km2, do được khai thác từ rất sớm và có nền nông nghiệp lúa nước lâu đời.
Vì sao trồng lúa nước làm dân cư tập trung đông?
Lúa nước cần nhiều lao động và cho năng suất cao trên diện tích nhỏ, nên một vùng đất có thể nuôi sống nhiều người, làng xóm vì thế dày đặc.
Dân cư đông ở đồng bằng gây ra khó khăn gì?
Gây sức ép lên đất nông nghiệp, môi trường, việc làm và hạ tầng đô thị như giao thông, nhà ở, y tế, giáo dục.