Trả lời nhanh
Trong câu hỏi này, hãy chọn phương án là đồng bằng (đồng bằng phù sa, châu thổ, bãi bồi ven sông, ven biển). Bồi tụ là quá trình vật liệu do sông, biển, gió… mang đến được lắng đọng và tích tụ lại, nên tạo ra địa hình bằng phẳng, thấp. Các dạng như hẻm vực, thung lũng, vách biển là do xâm thực, mài mòn nên không chọn.
Bồi tụ là gì?
Bồi tụ (tích tụ) là quá trình các vật liệu bị bóc mòn ở nơi khác được vận chuyển đến rồi lắng đọng khi động năng của dòng nước, sóng, gió hoặc băng giảm đi. Đây là một trong các quá trình ngoại lực, đi liền với phong hoá, bóc mòn và vận chuyển.
Mẹo nhớ: “Mất đi thì lõm, thêm vào thì cao”. Bóc mòn lấy vật liệu đi nên để lại chỗ trũng, vách dốc, khe rãnh. Bồi tụ thêm vật liệu vào nên tạo bãi, đồng bằng, gò đụn.
Các địa hình do bồi tụ tạo nên
| Tác nhân | Địa hình bồi tụ tiêu biểu |
|---|---|
| Nước chảy (sông) | Đồng bằng phù sa, châu thổ (đồng bằng cửa sông), bãi bồi ven sông, nón phóng vật ở chân núi |
| Sóng biển | Bãi biển, bãi triều, doi cát, đồng bằng ven biển |
| Gió | Cồn cát, đụn cát, đồi cát ở hoang mạc và ven biển |
| Băng hà | Đồi băng tích, các dải băng tích |
| Nước ngầm (kết tủa) | Thạch nhũ, măng đá trong hang động |
Vì sao đồng bằng là đáp án điển hình?
Sông ở thượng lưu dốc, chảy mạnh nên cuốn theo nhiều đất đá. Khi xuống hạ lưu, độ dốc nhỏ, dòng chảy yếu, phù sa lắng dần thành lớp dày, trải rộng. Qua hàng nghìn năm, các lớp phù sa nối nhau thành đồng bằng.
Ví dụ ở nước ta, đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long là đồng bằng châu thổ do phù sa sông bồi đắp, và vẫn đang lấn dần ra biển ở vùng cửa sông.
Loại trừ: các địa hình KHÔNG do bồi tụ
Đề thường đưa các dạng này làm phương án nhiễu. Em chỉ cần nhớ chúng thuộc nhóm “lấy đi” vật liệu:
- Hẻm vực, thung lũng sông, khe rãnh xói mòn: do nước chảy xâm thực, cắt sâu xuống lòng đất.
- Vách biển, hàm ếch sóng vỗ, bậc thềm mài mòn: do sóng biển mài mòn chân bờ.
- Hang động, phễu karst, thung lũng karst: do nước hoà tan đá vôi.
- Hố trũng thổi mòn, nấm đá: do gió thổi mòn và mài mòn.
- Thung lũng băng hà (hình chữ U): do băng hà khoét sâu.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm thạch nhũ, măng đá với địa hình do hoà tan. Thực ra hang động do hoà tan, còn thạch nhũ, măng đá là sản phẩm lắng đọng (kết tủa) bên trong hang.
- Nghĩ rằng núi, cao nguyên là do bồi tụ. Núi, cao nguyên chủ yếu do nội lực (uốn nếp, đứt gãy, núi lửa) tạo nên; ngoại lực chỉ chỉnh sửa bề mặt.
- Lẫn “bồi tụ” với “bóc mòn”. Hãy hỏi: vật liệu được thêm vào hay bị lấy đi?
Bài luyện tập
- Cồn cát ven biển Quảng Bình, Quảng Trị chủ yếu do tác nhân nào, theo quá trình nào?
Đáp án: do gió (kết hợp sóng biển đưa cát lên bờ), theo quá trình bồi tụ. - Vách đá dựng đứng ven biển, phía chân có hàm ếch, thuộc nhóm địa hình bồi tụ hay mài mòn?
Đáp án: mài mòn, vì sóng biển khoét chân vách và lấy đi vật liệu. - Vì sao nón phóng vật hình thành ở chân núi nơi suối ra khỏi miền núi?
Đáp án: ra khỏi núi, độ dốc giảm đột ngột, dòng nước yếu đi nên sỏi, cát, cuội lắng đọng thành hình quạt.
Lưu ý: nếu đề của em có sẵn bốn phương án, hãy gạch chân từng phương án rồi xếp vào nhóm “lấy đi” hoặc “thêm vào”. Phương án thuộc nhóm “thêm vào” (đồng bằng, bãi bồi, cồn cát…) chính là đáp án.
Câu hỏi thường gặp
Địa hình nào do quá trình bồi tụ tạo nên?
Đó là các địa hình tích tụ như đồng bằng phù sa, châu thổ, bãi bồi ven sông, bãi biển, cồn cát, đụn cát và nón phóng vật.
Hẻm vực và thung lũng sông có do bồi tụ không?
Không. Hẻm vực và thung lũng sông do nước chảy xâm thực, đào sâu và mở rộng lòng sông, nên thuộc nhóm địa hình bóc mòn.
Thạch nhũ, măng đá có phải địa hình bồi tụ không?
Có thể xếp vào dạng lắng đọng (kết tủa) canxi cacbonat trong hang động. Còn bản thân hang động thì do nước hoà tan đá vôi tạo nên.
Phân biệt nhanh địa hình bồi tụ và xâm thực thế nào?
Xâm thực, mài mòn lấy vật liệu đi nên tạo chỗ trũng, vách dốc, khe rãnh. Bồi tụ thêm vật liệu nên tạo địa hình bằng phẳng hoặc gò đụn như đồng bằng, bãi bồi, cồn cát.