Trả lời nhanh
Đáp án đúng là A. Ngọn đá sót hình nấm. Gió mang theo cát, bụi va đập và mài mòn chân tảng đá mạnh hơn phần đỉnh, vì sát mặt đất cát nhiều và nặng. Phần chân bị khoét hẹp lại, phần đỉnh còn rộng nên tạo thành hình cây nấm. Khe rãnh xói mòn do nước chảy, vịnh hẹp do băng hà hoặc biển.
Đề bài
Địa hình nào sau đây do gió tạo thành?
- A. Ngọn đá sót hình nấm
- B. Các khe rãnh xói mòn
- C. Các vịnh hẹp
Ở một số phiên bản đề còn có phương án thứ tư, thường là một dạng địa hình ven biển như bậc thềm sóng vỗ. Phương án này cũng không phải do gió, nên đáp án vẫn là A.
Giải thích: vì sao ngọn đá sót hình nấm do gió tạo thành?
Gió là một tác nhân ngoại lực. Nó tác động bằng ba cách: thổi mòn, mài mòn và bồi tụ. Khu vực gió hoạt động mạnh là hoang mạc và bán hoang mạc, nơi ít mưa và gần như không có thực vật che phủ.
- Gió thổi mang theo cát, sỏi nhỏ. Hạt cát nặng nên chỉ bay sát mặt đất, thường ở độ cao dưới khoảng 1 m.
- Các hạt này va đập liên tục vào chân khối đá đứng riêng lẻ. Phần chân bị mài mòn nhanh và bị khoét sâu.
- Phần đỉnh ở cao hơn, ít cát chạm tới nên còn nguyên. Kết quả là chân nhỏ, đỉnh to, giống một cây nấm.
Ngoài ra, gió còn tạo ra các dạng địa hình khác như hố trũng thổi mòn, cồn cát, đụn cát và đồi cát. Các dạng này do gió thổi mòn rồi bồi tụ cát.
Loại trừ các phương án sai
| Phương án | Tác nhân tạo thành | Giải thích |
|---|---|---|
| A. Ngọn đá sót hình nấm | Gió | Gió mài mòn chân đá ở hoang mạc. |
| B. Khe rãnh xói mòn | Nước chảy | Nước mưa chảy tràn trên sườn dốc làm xói đất đá thành rãnh, khe. |
| C. Vịnh hẹp (fjord) | Băng hà (kết hợp biển) | Băng hà khoét thung lũng sâu, sau khi băng tan nước biển tràn vào. |
Nếu đề có phương án bậc thềm sóng vỗ hay hàm ếch sóng vỗ thì đó là địa hình do sóng biển. Sóng biển cũng là một tác nhân riêng, khác với gió.
Mẹo nhớ: gắn địa hình với tác nhân ngoại lực
- Gió: nấm đá, cồn cát, đụn cát, hố thổi mòn. Nhớ từ khóa “hoang mạc”.
- Nước chảy: khe rãnh, thung lũng sông, bãi bồi, đồng bằng châu thổ.
- Sóng biển: hàm ếch sóng vỗ, vách biển, bậc thềm sóng vỗ.
- Băng hà: vịnh hẹp (fjord), thung lũng hình chữ U, đá tảng lăn.
- Nước ngầm: địa hình cacxtơ như hang động, thạch nhũ.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “xói mòn” với gió. Chữ “xói” thường gắn với nước. Gió dùng cụm “thổi mòn” hoặc “mài mòn”.
- Cho rằng vịnh nào cũng do biển tạo ra. Vịnh hẹp kiểu fjord ở Na Uy có nguồn gốc từ băng hà.
- Quên điều kiện khí hậu. Gió tạo địa hình rõ rệt ở nơi khô hạn, ít thực vật. Ở vùng ẩm, nước chảy chiếm ưu thế hơn.
Bài luyện tập
- Cồn cát ven biển miền Trung nước ta do tác nhân nào là chủ yếu? Đáp án: do gió thổi cát từ bãi biển vào và bồi tụ lại, với sự hỗ trợ của sóng biển đưa cát lên bờ.
- Thung lũng sông hình chữ V do tác nhân nào tạo nên? Đáp án: do nước chảy, cụ thể là sự xâm thực của dòng sông ở vùng núi.
- Vì sao ngọn đá sót hình nấm hiếm gặp ở vùng khí hậu ẩm? Đáp án: vì ở đó có thực vật che phủ, mưa nhiều, nước chảy và phong hóa hóa học chiếm ưu thế. Gió không còn đủ cát khô để mài mòn chân đá.
Câu hỏi thường gặp
Địa hình nào do gió tạo thành?
Các dạng địa hình do gió gồm ngọn đá sót hình nấm, hố trũng thổi mòn, cồn cát, đụn cát và đồi cát. Chúng thường xuất hiện ở hoang mạc và vùng ven biển nhiều cát.
Khe rãnh xói mòn do tác nhân nào tạo ra?
Do nước chảy tràn trên bề mặt dốc, đặc biệt khi mưa lớn và đất ít thực vật che phủ.
Vịnh hẹp (fjord) hình thành như thế nào?
Băng hà trượt xuống khoét thành thung lũng sâu hình chữ U. Khi băng tan, mực nước biển dâng và tràn vào thung lũng đó nên tạo thành vịnh hẹp.
Gió tác động lên địa hình bằng những quá trình nào?
Gió tác động qua ba quá trình: thổi mòn, mài mòn đá và bồi tụ vật liệu. Cát, bụi được gió vận chuyển rồi lắng đọng ở nơi khác.