Trả lời nhanh
Phương án “Khi vào đến bờ biển có thể cao hơn 20 m” là đặc điểm đúng của sóng thần nên không phải đáp án của câu hỏi “không phải”. Đáp án cần chọn là phương án nói sóng thần do gió, bão gây ra, hoặc có tốc độ nhỏ, hoặc cao lớn ngay ngoài khơi. Sóng thần sinh ra từ động đất, núi lửa ngầm dưới đáy biển.
Lưu ý về đề bài
Đề bài thường gặp: “Đặc điểm nào sau đây không phải của sóng thần?”, trong đó phương án A là “Khi vào đến bờ biển có thể cao hơn 20 m”. Vì chưa có đầy đủ cả bốn phương án gốc, bài này không đoán nội dung B, C, D. Thay vào đó, bạn sẽ nắm đủ đặc điểm đúng và sai của sóng thần. Với bất kỳ bộ phương án nào, bạn chỉ cần đối chiếu là chọn được đáp án.
Sóng thần là gì? Vì sao hình thành?
Sóng thần (tsunami) là sóng biển có bước sóng rất dài, cả khối nước biển bị đẩy dịch chuyển. Nguyên nhân chủ yếu:
- Động đất xảy ra dưới đáy biển (nguyên nhân phổ biến nhất), làm đáy biển nâng lên hoặc sụt xuống đột ngột.
- Núi lửa phun trào ngầm hoặc ở đảo.
- Lở đất, trượt lở lớn dưới đáy biển hoặc ven bờ.
- Hiếm hơn: thiên thạch rơi xuống biển.
Sóng thần không do gió hay bão tạo ra. Sóng do gió là sóng bề mặt, còn sóng thần là sự dao động của cả cột nước từ đáy lên mặt.
Các đặc điểm đúng của sóng thần
| Giai đoạn | Đặc điểm |
|---|---|
| Ngoài khơi (nước sâu) | Chiều cao nhỏ, thường chưa đến 1 m nên tàu ngoài khơi khó nhận ra; bước sóng rất dài, có thể hàng trăm km; tốc độ rất lớn, khoảng 400–800 km/h. |
| Gần bờ (nước nông) | Tốc độ giảm mạnh, năng lượng dồn lại nên chiều cao tăng vọt, có thể lên hàng chục mét, vượt 20 m ở một số trận lớn. |
| Khi đổ vào đất liền | Nước tràn sâu vào đất liền, sức phá hoại rất lớn; thường có nhiều đợt sóng liên tiếp, đợt sau có thể mạnh hơn đợt đầu. |
| Dấu hiệu trước đó | Đôi khi nước biển rút ra xa bờ bất thường trước khi sóng ập vào. |
Do đó “Khi vào đến bờ biển có thể cao hơn 20 m” là đúng. Sóng thần do trận động đất năm 2011 ở Nhật Bản có chiều cao nước dâng tại một số nơi lên đến hàng chục mét.
Những phát biểu SAI về sóng thần (dễ là đáp án “không phải”)
- “Sóng thần do gió mạnh, bão gây ra” → sai, đó là sóng gió hoặc nước dâng do bão.
- “Tốc độ truyền sóng nhỏ, chỉ vài chục km/h ngoài khơi” → sai, ngoài khơi sóng thần chạy nhanh như máy bay.
- “Ngoài khơi sóng đã cao hàng chục mét” → sai, ngoài khơi sóng rất thấp, chỉ cao vọt khi vào gần bờ.
- “Chỉ có một đợt sóng duy nhất” → sai, thường là một chuỗi sóng.
- “Chỉ xảy ra ở biển nhiệt đới / chỉ do thời tiết” → sai, hay gặp ở vùng có động đất, núi lửa như vành đai lửa Thái Bình Dương.
Cách loại trừ phương án khi làm bài
- Xác định đề hỏi “không phải” – bạn đang tìm câu sai.
- Gạch bỏ các câu đúng: nguyên nhân là động đất/núi lửa/lở đất ngầm; tốc độ lớn; bước sóng dài; cao vọt khi vào bờ; sức tàn phá lớn.
- Câu còn lại, thường nhắc đến gió, bão, tốc độ chậm hay cao lớn ngay ngoài khơi, là đáp án.
Mẹo nhớ: “Ngoài khơi thấp mà nhanh – vào bờ chậm mà cao”. Đừng nhầm với sóng gió: ngược lại, sóng gió có bước sóng ngắn và do gió.
Lỗi sai thường gặp
- Thấy con số “20 m” lớn rồi vội cho là sai. Thực tế sóng thần có thể cao hơn thế khi vào bờ.
- Bỏ sót chữ “không” trong đề, chọn nhầm đặc điểm đúng.
- Nhầm sóng thần với triều cường hoặc nước dâng do bão.
Luyện tập nhanh
Câu 1. Nguyên nhân chủ yếu nhất gây ra sóng thần là gì?
Đáp án: động đất xảy ra dưới đáy biển.
Câu 2. Đúng hay sai: “Ngoài đại dương sóng thần luôn rất cao nên tàu bè dễ phát hiện.”
Đáp án: Sai, ngoài khơi sóng thấp, chỉ cao vọt khi vào vùng nước nông gần bờ.
Câu 3. Vì sao sóng thần cao hơn khi vào gần bờ?
Đáp án: nước nông làm tốc độ giảm, năng lượng dồn lại nên độ cao tăng.
Câu hỏi thường gặp
Sóng thần có thể cao hơn 20 m khi vào bờ không?
Có. Khi vào vùng nước nông, tốc độ giảm và chiều cao tăng mạnh, một số trận sóng thần lớn đạt hàng chục mét, vì vậy đây là đặc điểm đúng.
Sóng thần có phải do gió bão gây ra không?
Không. Sóng thần chủ yếu do động đất, núi lửa hoặc lở đất dưới đáy biển. Gió và bão tạo ra sóng gió hoặc nước dâng, không phải sóng thần.
Tốc độ của sóng thần ngoài khơi là bao nhiêu?
Khoảng 400–800 km/h ở vùng nước sâu, và giảm dần khi sóng tiến vào gần bờ.
Vì sao ngoài khơi khó nhận ra sóng thần?
Vì ngoài khơi sóng thần chỉ cao dưới khoảng 1 m nhưng có bước sóng rất dài, nên tàu thuyền gần như không cảm nhận được.