Trả lời nhanh
Dòng biển chuyển động có quy luật vì hướng chảy của chúng bám theo các loại gió thường xuyên: tín phong tạo dòng chảy từ đông sang tây ở vùng nhiệt đới, gió Tây tạo dòng chảy từ tây sang đông ở vĩ độ ôn đới, gió Đông cực tạo dòng lạnh gần cực. Ở vùng gió mùa, gió đổi hướng theo mùa nên dòng biển cũng đổi chiều theo mùa.
Dòng biển là gì? Vì sao gió quyết định hướng chảy?
Dòng biển là hiện tượng nước biển chảy thành luồng lớn, tương đối ổn định, trên mặt đại dương. Có nhiều nguyên nhân tạo dòng biển, nhưng nguyên nhân quan trọng nhất ở lớp nước mặt là gió thường xuyên.
Gió thổi trên mặt biển kéo lớp nước mặt đi theo nhờ ma sát. Vì các loại gió thường xuyên (tín phong, gió Tây, gió Đông cực) có hướng ổn định quanh năm nên dòng biển do chúng sinh ra cũng có hướng ổn định, lặp lại: đó chính là tính quy luật.
Chứng minh: mỗi đới gió tạo ra một hệ thống dòng biển
Hình dưới đây là sơ đồ đơn giản hoá cho bán cầu Bắc (chưa vẽ sự lệch hướng do lục địa và lực Coriolis).
| Đới gió thường xuyên | Hướng gió chính | Dòng biển hình thành | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Tín phong (khoảng 0° – 30° mỗi bán cầu) | Đông bắc (bán cầu Bắc), đông nam (bán cầu Nam) | Dòng chảy từ đông sang tây ở hai bên xích đạo | Dòng Bắc Xích đạo, dòng Nam Xích đạo |
| Gió Tây ôn đới (khoảng 30° – 60°) | Tây hoặc tây nam, tây bắc | Dòng chảy từ tây sang đông | Dòng Bắc Đại Tây Dương, dòng Bắc Thái Bình Dương; dòng Gió Tây (vòng quanh Nam Cực) |
| Gió Đông cực (từ khoảng 60° đến cực) | Đông | Dòng lạnh chảy từ vùng cực về phía xích đạo | Dòng Labrador, dòng Oyashio |
Kết quả: các vòng hoàn lưu có quy luật chung
- Tín phong đẩy nước chảy về phía tây ở vùng nhiệt đới; đến sát bờ đông các lục địa, dòng nước bị chặn lại và rẽ về phía vĩ độ cao hơn (như dòng nóng Gơn-xtrim, Kuroshio ở bán cầu Bắc).
- Ở vĩ độ ôn đới, gió Tây đẩy nước từ tây sang đông, đưa nước ấm đến phía tây các lục địa (dòng Bắc Đại Tây Dương làm khí hậu Tây Âu ấm áp hơn các nơi cùng vĩ độ).
- Nước chảy về phía đông rồi quay về xích đạo dọc bờ đông các đại dương, thành dòng lạnh (như dòng Ca-li-phoóc-ni-a, Ca-na-ri, Hum-bôn).
- Các dòng này nối với nhau thành vòng khép kín: bán cầu Bắc quay theo chiều kim đồng hồ, bán cầu Nam quay ngược chiều kim đồng hồ (do lực Coriolis làm lệch hướng chuyển động).
Quy luật nhắc lại ở nhiều đại dương (Thái Bình Dương, Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương phần nam) cho thấy dòng biển không chảy ngẫu nhiên mà bị chi phối bởi hệ thống gió toàn cầu.
Ở vùng gió mùa hoạt động xuất hiện các dòng biển nào?
Ở vùng gió mùa, hướng gió đổi gần như ngược lại giữa hai mùa nên dòng biển cũng đổi chiều theo mùa. Ta gọi đó là dòng biển theo mùa.
- Bắc Ấn Độ Dương: mùa hạ có gió mùa tây nam, dòng biển chảy theo chiều kim đồng hồ; mùa đông có gió mùa đông bắc, dòng biển chảy ngược chiều kim đồng hồ.
- Biển Đông (khu vực Đông Nam Á): mùa đông chịu gió mùa đông bắc, nước mặt chủ yếu chảy theo hướng đông bắc – tây nam; mùa hạ gió tây nam thịnh hành, hướng dòng chảy đảo ngược lại, theo hướng tây nam – đông bắc.
Đây là bằng chứng rõ rệt nhất cho thấy gió là nhân tố chính: gió đổi hướng thì dòng biển đổi hướng.
Các nhân tố khác cùng tham gia
- Lực Coriolis: làm dòng chảy lệch phải ở bán cầu Bắc, lệch trái ở bán cầu Nam.
- Hình dạng bờ biển và lục địa: chặn dòng chảy, buộc dòng rẽ hướng.
- Chênh lệch nhiệt độ, độ muối: gây dòng biển theo chiều sâu và dòng bù đắp.
Cách trình bày bài chứng minh (mẹo làm bài)
- Nêu luận điểm: hướng dòng biển phù hợp với hướng gió thường xuyên.
- Nêu từng đới gió → hướng dòng chảy → ví dụ cụ thể.
- Nêu hệ quả: vòng hoàn lưu ngược chiều nhau ở hai bán cầu.
- Bổ sung dẫn chứng gió mùa: dòng biển đổi chiều theo mùa.
Lỗi hay gặp: nhầm hướng gió với hướng dòng biển (gió Tây thổi từ tây, dòng chảy về đông); quên nói đến vòng hoàn lưu; cho rằng dòng nóng chỉ ở xích đạo (dòng nóng còn mang nước ấm lên vĩ độ cao).
Luyện tập
- Dòng biển nào hình thành dưới tác dụng của tín phong ở bán cầu Bắc?
Đáp án: dòng Bắc Xích đạo, chảy từ đông sang tây. - Vì sao Bắc Ấn Độ Dương có dòng biển đổi chiều theo mùa?
Đáp án: vì khu vực này có gió mùa, hướng gió mùa hạ (tây nam) và mùa đông (đông bắc) gần như ngược nhau nên hướng dòng chảy cũng đảo chiều. - Vòng hoàn lưu ở Bắc Thái Bình Dương quay theo chiều nào?
Đáp án: theo chiều kim đồng hồ (bán cầu Bắc).
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nói chuyển động của dòng biển có quy luật?
Vì các loại gió thường xuyên như tín phong, gió Tây, gió Đông cực có hướng ổn định nên dòng biển do chúng tạo ra cũng có hướng ổn định, tạo thành các vòng hoàn lưu lặp lại ở các đại dương.
Ở vùng gió mùa hoạt động xuất hiện các dòng biển nào?
Xuất hiện dòng biển đổi chiều theo mùa, điển hình ở Bắc Ấn Độ Dương: mùa hạ chảy theo chiều kim đồng hồ, mùa đông chảy ngược chiều kim đồng hồ.
Vòng hoàn lưu dòng biển ở hai bán cầu khác nhau thế nào?
Ở bán cầu Bắc, các vòng hoàn lưu quay theo chiều kim đồng hồ; ở bán cầu Nam, quay ngược chiều kim đồng hồ do tác dụng của lực Coriolis.
Dòng biển còn phụ thuộc yếu tố nào ngoài gió?
Ngoài gió còn có lực Coriolis, hình dạng bờ biển và lục địa, sự chênh lệch nhiệt độ và độ muối của nước biển.