Trả lời nhanh
Sông ngòi nước ta có chế độ nước theo mùa là do khí hậu nhiệt đới gió mùa: trong năm có hai mùa rõ rệt là mùa mưa và mùa khô. Sông chủ yếu được mưa cung cấp nước, nên mùa mưa sông đầy nước (mùa lũ), mùa khô nước sông xuống thấp (mùa cạn).
Giải thích: vì sao sông “theo mùa”?
Ở nước ta, nguồn cung cấp nước chủ yếu cho sông là nước mưa. Mà mưa lại không rải đều quanh năm: gió mùa mang ẩm vào mùa mưa, còn mùa khô lượng mưa rất ít. Vì vậy lượng nước trên sông biến đổi theo đúng nhịp của lượng mưa.
Có thể nhớ theo chuỗi nhân quả đơn giản:
- Nước ta nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa ẩm.
- Mưa phân hoá theo mùa: mùa mưa nhiều, mùa khô ít.
- Sông chủ yếu nhận nước mưa, nên mực nước và lưu lượng thay đổi theo mùa.
- Kết quả: một mùa lũ và một mùa cạn trong năm.
Biểu hiện của chế độ nước theo mùa
| Mùa | Đặc điểm lượng mưa | Tình trạng sông |
|---|---|---|
| Mùa mưa | Mưa nhiều, tập trung | Mùa lũ: nước dâng cao, lưu lượng lớn, dễ xảy ra lũ lụt |
| Mùa khô | Mưa ít | Mùa cạn: nước xuống thấp, một số sông suối nhỏ có thể cạn kiệt |
Mùa lũ chỉ kéo dài vài tháng nhưng chiếm phần lớn lượng nước cả năm, thường vào khoảng 70–80%. Thời gian mùa lũ khác nhau giữa các miền: miền Bắc và Nam Bộ có lũ vào khoảng giữa và cuối mùa hè, còn Trung Bộ lũ muộn hơn, rơi vào thu đông, do mưa ở đây đến muộn.
Vì sao các đáp án khác thường không đúng?
Khi gặp câu hỏi dạng này, em dễ bị cuốn vào các ý “gần giống” nhưng không phải nguyên nhân chính:
- “Do địa hình nhiều đồi núi”: địa hình ảnh hưởng đến hướng chảy (sông ngắn, dốc, chảy theo hướng tây bắc – đông nam hoặc vòng cung) và tốc độ lũ lên nhanh, không quyết định việc có mùa lũ – mùa cạn.
- “Do sông ngòi dày đặc”: mạng lưới sông dày là hệ quả của lượng mưa lớn và địa hình, không giải thích sự thay đổi nước theo mùa.
- “Do sông nhiều phù sa”: lượng phù sa liên quan xói mòn trên vùng đồi núi khi mưa lớn, là một đặc điểm khác của sông ngòi.
- “Do hai mùa mưa – khô trong năm”: đây mới là ý đúng, phản ánh khí hậu nhiệt đới gió mùa.
Nếu đề của em có phương án khác cách diễn đạt, hãy chọn ý nói về mưa theo mùa / khí hậu nhiệt đới gió mùa.
Lỗi sai thường gặp
- Nhầm “chế độ nước theo mùa” với “sông ngòi nhiều nước”: đây là hai đặc điểm khác nhau của sông ngòi Việt Nam.
- Chỉ viết “do mưa” mà không nói rõ là mưa theo mùa nên nước sông thay đổi theo mùa.
- Cho rằng sông nào cũng có lũ cùng một thời điểm; thực tế mùa lũ lệch nhau giữa các miền.
Mẹo nhớ nhanh
“Mưa nào – nước nấy”: mưa tập trung vào mùa nào thì sông dâng lên vào mùa đó. Khi làm bài tự luận, em viết theo công thức: khí hậu nhiệt đới gió mùa → mưa theo mùa → sông có mùa lũ và mùa cạn.
Bài luyện tập
- Điền khuyết: Sông ngòi nước ta chủ yếu được cung cấp nước bởi ……, nên chế độ nước thay đổi theo ……
Đáp án: nước mưa; mùa (mùa mưa – mùa khô). - Tự luận ngắn: Giải thích vì sao ở nước ta mùa lũ của sông ở Trung Bộ thường đến muộn hơn so với miền Bắc.
Gợi ý: mưa ở Trung Bộ tập trung vào thu đông (do gió mùa đông bắc, bão, dải hội tụ nhiệt đới…) nên lũ cũng xuất hiện vào thời gian này. - Vận dụng: Nêu một tác hại và một biện pháp hạn chế tác hại của chế độ nước thất thường theo mùa.
Gợi ý: mùa lũ gây ngập úng, mùa cạn gây thiếu nước tưới; biện pháp: xây hồ chứa, trồng rừng đầu nguồn, điều tiết nước hợp lí.
Câu hỏi thường gặp
Sông ngòi nước ta có chế độ nước theo mùa là do đâu?
Do khí hậu nhiệt đới gió mùa với mưa phân hoá thành hai mùa. Sông chủ yếu nhờ nước mưa nên mùa mưa là mùa lũ, mùa khô là mùa cạn.
Mùa lũ của sông ngòi nước ta chiếm bao nhiêu lượng nước cả năm?
Mùa lũ chỉ kéo dài vài tháng nhưng thường chiếm khoảng 70–80% tổng lượng nước cả năm.
Mùa lũ ở các miền nước ta có trùng nhau không?
Không. Mùa lũ lệch nhau theo miền vì mùa mưa khác nhau; Trung Bộ có lũ muộn hơn, vào thu đông.
Chế độ nước theo mùa gây khó khăn gì?
Mùa lũ dễ gây lụt, mùa cạn thiếu nước cho sản xuất và sinh hoạt, nên cần hồ chứa và trồng rừng đầu nguồn để điều tiết.