Trả lời nhanh
Châu thổ sông là kết quả trực tiếp của quá trình bồi tụ (bồi đắp, lắng đọng phù sa). Ở cửa sông, dòng chảy yếu đi khi gặp biển hoặc hồ, nên lượng phù sa mà sông mang theo lắng xuống thành từng lớp, lấn dần ra biển và tạo nên vùng đất thấp, phẳng, thường có hình tam giác.
Đề bài và cách hiểu đúng
Câu hỏi thường gặp trong Địa lí 10 (phần tác động của ngoại lực) có dạng điền khuyết: “Châu thổ sông là kết quả trực tiếp của quá trình …”. Chỗ trống cần điền là bồi tụ. Các phương án nhiễu thường lấy từ những quá trình ngoại lực khác như xâm thực, vận chuyển, phong hoá, mài mòn.
Vì sao là bồi tụ?
Sông làm việc theo ba bước nối nhau: xâm thực (đào, khoét), vận chuyển (mang vật liệu đi) và bồi tụ (bỏ vật liệu lại). Bước cuối cùng xảy ra ở hạ lưu và cửa sông.
- Sông chảy qua miền núi, cuốn theo nhiều đất đá, cát, bùn mịn (phù sa).
- Đến vùng đồng bằng thấp, độ dốc nhỏ, vận tốc dòng chảy giảm dần.
- Khi đổ ra biển, nước sông bị nước biển “hãm” lại, năng lượng dòng chảy gần như mất hết.
- Phù sa không còn được mang đi nữa nên lắng đọng thành lớp, bãi bồi nổi lên, sông chia thành nhiều nhánh. Qua hàng nghìn năm, các lớp này nối lại thành châu thổ.
Loại trừ các quá trình còn lại
| Quá trình | Bản chất | Kết quả điển hình | Có tạo châu thổ không? |
|---|---|---|---|
| Xâm thực | Nước đào, khoét, bào mòn đất đá | Thung lũng chữ V, hẻm vực, thác nước | Không, đây là quá trình “lấy đi” vật liệu |
| Vận chuyển | Mang vật liệu từ nơi này sang nơi khác | Phù sa lơ lửng, cuội, cát di chuyển theo dòng | Không trực tiếp, chỉ là khâu trung gian |
| Bồi tụ | Vật liệu lắng đọng, tích tụ | Bãi bồi, đồng bằng phù sa, châu thổ | Có |
| Phong hoá | Đá bị phá huỷ tại chỗ, không dời chỗ | Lớp vỏ phong hoá, đá vụn | Không, chỉ cung cấp vật liệu ban đầu |
Cần lưu ý: vận chuyển và xâm thực có góp phần cung cấp phù sa, nhưng nói “trực tiếp” thì chỉ có bồi tụ mới trực tiếp xếp vật liệu thành đất mới.
Điều kiện để châu thổ phát triển
- Sông có lượng phù sa lớn (lưu vực nhiều đồi núi, mưa nhiều).
- Cửa sông rộng, thềm lục địa nông và thoải, vật liệu dễ lắng.
- Sóng và thuỷ triều không quá mạnh để cuốn hết phù sa ra xa.
Ví dụ ở Việt Nam và thế giới
- Châu thổ sông Hồng (đồng bằng Bắc Bộ), do hệ thống sông Hồng – sông Thái Bình bồi đắp.
- Châu thổ sông Cửu Long (đồng bằng sông Cửu Long), do sông Mê Công bồi đắp.
- Châu thổ sông Nin ở Ai Cập, có hình tam giác rất điển hình, là nguồn gốc cái tên “delta” (chữ cái Hy Lạp).
Mẹo nhớ và lỗi sai thường gặp
- Mẹo: “Xâm thực lấy đi, bồi tụ để lại”. Thấy từ “đồng bằng”, “bãi bồi”, “châu thổ” thì nghĩ ngay đến bồi tụ.
- Lỗi 1: Chọn “vận chuyển” vì thấy sông “mang phù sa đến”. Hãy nhớ vận chuyển chỉ là di chuyển, chưa tạo ra địa hình mới.
- Lỗi 2: Chọn “xâm thực” vì nghĩ phù sa đến từ xâm thực. Xâm thực tạo ra vật liệu, còn châu thổ là nơi vật liệu được tích lại.
- Lỗi 3: Nhầm với đồng bằng ở chân núi do dòng chảy tạm thời tạo ra; loại này cũng do bồi tụ nhưng không gọi là châu thổ vì không nằm ở cửa sông.
Luyện tập
Câu 1. Bãi bồi ven sông và châu thổ có cùng một quá trình hình thành không? Đáp án: Có, đều do bồi tụ phù sa; khác ở vị trí và quy mô (châu thổ nằm ở cửa sông, rộng hơn nhiều).
Câu 2. Vì sao sông chảy ở vùng núi thường tạo thung lũng sâu còn ở cửa sông lại tạo đất mới? Đáp án: Miền núi dốc nên dòng chảy mạnh, xâm thực chiếm ưu thế; cửa sông dòng chảy yếu, bồi tụ chiếm ưu thế.
Câu 3. Nếu xây nhiều đập thuỷ điện ở thượng nguồn giữ lại phù sa, châu thổ ở hạ lưu sẽ ra sao? Đáp án: Lượng phù sa bồi đắp giảm, châu thổ lấn biển chậm lại, thậm chí bị sạt lở và xâm nhập mặn nặng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Châu thổ sông là kết quả trực tiếp của quá trình nào?
Là kết quả trực tiếp của quá trình bồi tụ: phù sa lắng đọng ở cửa sông, nơi dòng chảy yếu đi khi đổ ra biển hoặc hồ.
Châu thổ có phải do xâm thực tạo thành không?
Không. Xâm thực chỉ cung cấp vật liệu ở thượng nguồn, còn châu thổ chỉ hình thành khi vật liệu đó được bồi tụ ở cửa sông.
Hãy kể tên hai châu thổ lớn ở Việt Nam.
Châu thổ sông Hồng (đồng bằng Bắc Bộ) và châu thổ sông Cửu Long (đồng bằng sông Cửu Long).
Vì sao châu thổ thường có hình tam giác?
Sông chia thành nhiều nhánh toả ra ở cửa sông, phù sa lắng đọng theo từng nhánh và lấn dần ra biển nên hình thành dạng tam giác (delta).