Trả lời nhanh
Càng về vĩ độ cao thì góc nhập xạ càng nhỏ, nhiệt độ trung bình năm càng giảm và biên độ nhiệt độ năm càng lớn. Vì vậy phương án “nhiệt độ trung bình năm càng lớn” là sai. Nguyên nhân chính là cùng một chùm tia Mặt Trời nhưng chiếu xiên hơn, năng lượng bị trải ra trên diện tích rộng hơn.
Vì sao nhiệt độ giảm khi lên vĩ độ cao?
Nhiệt độ không khí chủ yếu do bức xạ Mặt Trời quyết định. Trái Đất hình cầu nên mặt đất ở các vĩ độ khác nhau nhận được tia sáng với góc khác nhau.
- Vĩ độ thấp (gần xích đạo): tia sáng chiếu gần thẳng góc, năng lượng tập trung trên diện tích nhỏ, mặt đất nóng nhiều.
- Vĩ độ cao (gần cực): tia sáng chiếu rất xiên, năng lượng bị trải rộng, lại phải đi qua lớp khí quyển dày hơn nên bị hấp thụ và phản xạ nhiều, mặt đất nhận ít nhiệt.
- Băng tuyết ở vùng cực phản xạ lại phần lớn bức xạ, làm vùng cực càng lạnh.
Biên độ nhiệt năm thay đổi thế nào?
Biên độ nhiệt năm là hiệu số giữa nhiệt độ trung bình tháng cao nhất và thấp nhất. Gần xích đạo, Mặt Trời luôn cao trên đường chân trời nên nhiệt độ quanh năm gần như đều nhau, biên độ nhỏ. Càng lên vĩ độ cao, mùa hạ ngày dài, Mặt Trời còn khá cao; mùa đông ngày ngắn, Mặt Trời thấp, có nơi nhiều ngày không lên. Sự chênh lệch giữa hai mùa lớn dần, nên biên độ nhiệt năm tăng.
| Đại lượng | Khi tăng dần vĩ độ |
|---|---|
| Góc nhập xạ (tia sáng chiếu tới) | Giảm |
| Nhiệt độ trung bình năm | Giảm |
| Biên độ nhiệt độ năm | Tăng |
| Chênh lệch độ dài ngày đêm theo mùa | Tăng |
Các yếu tố làm “lệch” quy luật
Quy luật theo vĩ độ chỉ là xu hướng chung. Ngoài vĩ độ, nhiệt độ còn phụ thuộc độ cao địa hình (lên cao 100 m nhiệt độ giảm khoảng 0,6 °C), dòng biển nóng hay lạnh, khoảng cách tới biển và hướng sườn núi. Vì thế có nơi ở vĩ độ cao như Tây Âu vẫn ấm hơn nhiều so với cùng vĩ độ ở Đông Bắc Canada, nhờ dòng biển nóng Bắc Đại Tây Dương.
Cách loại trừ trong câu trắc nghiệm
- Phương án “nhiệt độ trung bình năm càng lớn”: sai, đi ngược quy luật.
- Phương án “biên độ nhiệt năm càng lớn”: đúng.
- Phương án “góc nhập xạ càng lớn”: sai, góc nhập xạ giảm dần.
- Phương án “nhiệt độ trung bình năm càng thấp” hoặc “giảm dần”: đúng.
Mẹo nhớ
Hãy tưởng tượng chiếc đèn pin: chiếu thẳng xuống bàn thì vệt sáng nhỏ, sáng và nóng; chiếu xiên thì vệt sáng dài, mờ và ít nóng. Lên vĩ độ cao giống như chiếu đèn xiên dần.
Bài tập luyện tập
- Vì sao vùng cực lạnh hơn vùng xích đạo? Đáp án: Tia sáng chiếu rất xiên, năng lượng trải rộng, mất nhiều nhiệt khi qua khí quyển, băng tuyết lại phản xạ mạnh.
- Nơi nào có biên độ nhiệt năm lớn hơn: Xin-ga-po (khoảng 1°B) hay Mát-xcơ-va (khoảng 56°B)? Đáp án: Mát-xcơ-va, vì ở vĩ độ cao hơn.
- Một ngọn núi cao 3000 m ở vùng nhiệt đới, nhiệt độ chân núi 28 °C. Ước tính nhiệt độ đỉnh. Đáp án: 28 − 30 × 0,6 = 10 °C.
Câu hỏi thường gặp
Càng về vĩ độ cao thì nhiệt độ trung bình năm thay đổi thế nào?
Nhiệt độ trung bình năm càng giảm vì góc nhập xạ của tia Mặt Trời càng nhỏ, năng lượng nhận được trên một đơn vị diện tích ít hơn.
Càng về vĩ độ cao thì biên độ nhiệt năm thế nào?
Biên độ nhiệt năm càng lớn vì chênh lệch giữa mùa hạ và mùa đông càng rõ rệt.
Góc nhập xạ là gì?
Là góc tạo bởi tia sáng Mặt Trời với mặt phẳng tiếp tuyến của bề mặt Trái Đất tại nơi tia sáng chiếu tới.
Ngoài vĩ độ, những yếu tố nào ảnh hưởng đến nhiệt độ?
Độ cao địa hình, dòng biển, khoảng cách tới biển, lớp phủ bề mặt như băng tuyết hay rừng.